دوشیزه‌ای که فرانسه را نجات داد یا کلیسا را سوزاند؟ رازهای ناگفته ژاندارک که تاریخ پنهان کرده است

لشکرکشی لوار و تاج‌گذاری رنس: اوج قدرت

پس از اورلئان، ژان و متحدانش (از جمله دوک آلنسون و فرماندهان بیرحمی چون لاهیر و ژیل دوره) وارد یک لشکرکشی برق‌آسا شدند که در تاریخ نظامی بی‌نظیر است. آنها در یک هفته، سه نبرد بزرگ (ژارژو، موَن-سور-لوار، و بوژانسی) را بردند. اوج این کارزار، نبرد پاته بود، جایی که پیشاهنگان فرانسوی یک ارتش بزرگ انگلیسی به فرماندهی سر جان فستولف و جان تالبوت را غافلگیر کردند. این نبرد یک کشتار تمام عیار و نقطه مقابل نبرد آزینکورت بود. انگلیسی‌ها که در حال عقب‌نشینی بودند، کاملاً درهم شکسته شدند و تالبوت اسیر شد. ژان در پایان این نبرد، با دیدن صحنه‌های دلخراش، سر یک سرباز در حال مرگ انگلیسی را روی زانوی خود گذاشت و به او التماس کرد که اعتراف کند تا روحش نجات یابد. این تضاد خیره‌کننده میان خشونت انقلابی در میدان جنگ و شفقت عمیق مذهبی پس از آن، ژاندارک را به شخصیتی به شدت پیچیده و غیرقابل پیش‌بینی تبدیل می‌کرد.

اکنون مسیر برای ماموریت اصلی باز بود: تاج‌گذاری شارل هفتم در کلیسای جامع رنس. این یک حرکت صرفاً تشریفاتی نبود، بلکه یک کودتای سیاسی بی‌بدیل محسوب می‌شد. طبق سنت چند صد ساله، پادشاهان فرانسه برای مشروعیت یافتن باید در رنس و با روغن مقدس سن آمپول تدهین می‌شدند. اما رنس در قلب قلمروی بورگوندی‌ها و انگلیسی‌ها قرار داشت. ژان با نیروی ایمان خود، شارل مردد را قانع کرد تا این راهپیمایی خطرناک را انجام دهند. آنها شهرهای وفادار به بورگوندی مانند تروا و شالون را با نمایش قدرت و بدون خونریزی تسلیم کردند. در شکوه‌مندترین لحظه زندگی‌اش، ژان در زره کامل نظامی، پرچم مشهور خود را در دست، در کنار محراب کلیسای جامع رنس ایستاد و شاهد تدهین پادشاه جدید فرانسه بود. شارل هفتم دیگر حرام‌زاده مادرش نبود؛ او پادشاه برگزیده خداوند بود. ژان گریه‌کنان به پای پادشاه افتاد و او را برای اولین بار «اعلیحضرت» خطاب کرد.

سقوط و خیانت: وقتی فرشته‌ها سکوت کردند

از همین نقطه اوج بود که سقوط ژاندارک آغاز شد. به نظر می‌رسد ماموریت اصلی او در ذهنش به پایان رسیده بود. او به پادشاه التماس کرد که مستقیماً به پاریس حمله کنند، اما شارل که اکنون تاج بر سر داشت، دیپلماسی و مصالحه با بورگوندی‌ها را ترجیح می‌داد. او دیگر به یک دوشیزه پرشور و آتشین که خواستار جنگ دائمی بود نیازی نداشت. دربار از حسادت و بدبینی می‌جوشید. مورد علاقه پادشاه، ژرژ دو لا ترموی، ژان را تهدیدی برای نفوذ خود می‌دید و فعالانه کارشکنی می‌کرد.

در سپتامبر ۱۴۲۹، حمله شتابزده و نافرجام ژان به پاریس، هاله شکست‌ناپذیری او را برای همیشه از بین برد. او در این حمله از ناحیه ران به شدت زخمی شد و تیر دیگری به پایش خورد، اما باز هم حاضر به ترک میدان نبود تا اینکه توسط سربازانش به زور عقب کشیده شد. پادشاه که از این شکست وحشت کرده بود، دستور عقب‌نشینی داد و ارتش سلطنتی را برای زمستان منحل کرد. ژان برای چند ماه به قلعه‌ها و مراسم تشریفاتی بی‌اهمیت فرستاده شد؛ نوعی تبعید طلایی. صداهای مقدس در گوش او نجوا می‌کردند که زمان زیادی ندارد و اسیر خواهد شد.

پیشگویی به حقیقت پیوست. در ۲۳ مه ۱۴۳۰، ژان با یک نیروی کوچک برای دفاع از شهر تحت محاصره کومپین وارد عمل شد. در یک ضدحمله جسورانه، او تا آخرین لحظه جنگید، اما دروازه‌های شهر پیش از موعد بسته شد و او در بیرون از دیوارها گیر افتاد. یک کماندار بورگوندیایی او را از اسبش به پایین کشید. شاید مهم‌ترین خیانت تاریخ فرانسه در آن لحظه رخ داد: گیوم دو فلاوی، فرمانده پادگان کومپین و از وفاداران به شاه شارل، نه تنها تلاشی برای نجات ژان نکرد، بلکه دروازه‌ها را بر روی تنها کسی بست که تاج را بر سر پادشاهش گذاشته بود. این لحظه، پایان ژاندارکِ رهبر نظامی و آغاز ژاندارکِ اسطوره‌ای قربانی بود.

زندانی و بازار سیاه عدالت

ژان اسیر شده، یک گروگان بی‌نهایت ارزشمند بود. بورگوندی‌ها او را به یک کالای سیاسی تبدیل کردند و در نهایت، به مبلغ هنگفت ده هزار پوند تورنی به انگلیسی‌های خشمگین و تحقیرشده فروختند. انگلیسی‌ها برای اینکه فتوحات آینده‌شان مشروعیت داشته باشد، نیاز داشتند پدیدۀ ژان را نه یک قدیس، بلکه یک ساحر و مرتد معرفی کنند. اگر ژان ساحره بود، پس تاج‌گذاری شارل هفتم در رنس، کار شیطان بود و مشروعیت نداشت.

برای این هدف شوم، دادگاهی کلیسایی و سیاسی به ریاست اسقف پیر کوشون، یکی از همدستان انگلیسی‌ها و اسقف بووه، در روئن برپا شد. محاکمه ژاندارک یک دادگاه ساختگی به تمام معنا بود. او در یک سلول سکولار در قلعه روئن نگهداری می‌شد و شبانه‌روز توسط پنج سرباز انگلیسی خشن تحت نظر بود، موضوعی که نقض آشکار قوانین کلیسایی بود که بر اساس آن یک زن متهم به بدعت می‌بایست در سلول مخصوص زنان و تحت نظر راهبه‌ها باشد. شکنجه روانی و جسمی مداوم بود، از جمله تهدید به تجاوز.

تمرکز اصلی دادگاه بر چند محور کلیدی بود که از نظر کلیسا، گناهانی مرگبار محسوب می‌شدند:

• پوشیدن لباس مردانه: این عمل به طور مستقیم کتاب مقدس (تثنیه ۲۲:۵) را نقض می‌کرد و نمادی آشکار از سرپیچی از قوانین الهی و «نظم طبیعی» خلقت بود.
• ادعای الهامات الهی: کلیسا این قدرت را برای خود محفوظ می‌داشت که اصالت تجارب عرفانی را تایید یا رد کند. اصرار ژان بر اینکه صداها را می‌شنود و از کلیسای زمینی پیروی نمی‌کند، بدعت محسوب می‌شد.
• پرچم و شمایل‌پرستی: استفاده او از نام‌های مقدس بر روی پرچم جنگ و باور سربازان به قدرت جادویی آن، اتهام خرافه‌پرستی و جادوگری را تقویت می‌کرد.

نقل قول از بازجویی دادگاه: بازپرس پرسید: «آیا فرشته‌ای که با تو سخن می‌گوید، عریان است؟» ژان پاسخ داد: «فکر می‌کنید خداوند چیزی برای پوشاندن او ندارد؟» و در جایی دیگر: «اگر در آتش باشم و این صداها را بشنوم، باز هم خواهم گفت که از جانب خدا آمده‌اند.» این پاسخ‌های هوشمندانه و شجاعانه، دادگاه را مستاصل‌تر می‌کرد.

متن محاکمه ژاندارک یک سند تاریخی حیرت‌انگیز است. او که دختری بی‌سواد بود، در مقابل انبوهی از الهیدانان ورزیده و حقوق‌دانان حیله‌گر ایستادگی می‌کرد و با پاسخ‌های کوتاه، مبهم و در عین حال عمیقاً ایمانی، تله‌های منطقی آنها را خنثی می‌کرد. با این وجود، فشارها طاقت‌فرسا بود. او بیمار شد و از ترس آتش، یک بار سند اعتراف به گناهکاری را امضا کرد (یا علامتی بر آن گذاشت) و پذیرفت که دیگر لباس مردانه نپوشد و تسلیم کلیسا شود. اما این توبه کوتاه‌مدت با یک اتفاق مرموز شکسته شد. چند روز بعد، او دوباره در سلولش لباس مردانه بر تن کرد. دلایل این کار نامشخص است: برخی می‌گویند لباس زنانه را از او گرفتند و چاره‌ای جز پوشیدن لباس مردانه نداشت، برخی دیگر می‌گویند نگهبانانش قصد تعرض به او داشتند و او برای محافظت از خود لباس مردانه را برگزید. مورخان فمنیست این لحظه را عملی آگاهانه از مقاومت و بازپس‌گیری هویت مبارزاتی‌اش می‌دانند. به هر حال، این «عود به گناه» حکم مرگ او را امضا کرد.

۳۰ می ۱۴۳۱: آتشی که جهان را روشن کرد

صبح روز ۳۰ می ۱۴۳۱، ژاندارک را به میدان بازار قدیمی شهر روئن بردند. او سوار بر گاری بود و کلاهی کاغذی بر سرش گذاشته بودند که روی آن نوشته شده بود: «مرتد، بازگشته به گناه، بت‌پرست». ژان نوزده ساله بود. جمعیت عظیمی برای تماشا جمع شده بودند، از جمله حدود هشتصد سرباز انگلیسی که نظم را برقرار می‌کردند. پایه چوبی بلند و خوفناک در میان میدان خودنمایی می‌کرد.

در حالی که هیزم‌ها را زیر پایش شعله‌ور می‌کردند، او بارها نام عیسی مسیح را فریاد زد. او از کشیش خواست تا یک صلیب بلند را بالا نگه دارد تا بتواند در میان شعله‌های آتش آن را ببیند و کلمات مقدس را برایش بخواند. له‌هایب شعله‌ور، دود غلیظ، و سپس، سکوتی وحشتناک. جلاد پس از خاموش شدن آتش، زغال‌ها را کنار زد تا به همه ثابت کند که «ساحره» واقعاً مرده است و جنازه سوخته‌اش را آشکار کند. سپس، بنابر گزارش‌ها، او را دوباره و دوباره سوزاندند تا خاکسترش به رودخانه سن ریخته شود و هیچ‌گونه یادگاری از او باقی نماند. آنها فکر می‌کردند با سوزاندن یک دختر دهقانی، می‌توانند یک ایده را نابود کنند.

ققنوس از خاکستر: تولد یک قدیس و یک ملت

اعدام ژاندارک نقطه پایان ماموریت او نبود، بلکه آغاز اسطوره‌اش بود. بیست و دو سال پس از مرگ او، وقتی شارل هفتم سرانجام توانست روئن را از انگلیسی‌ها پس بگیرد و جنگ را با پیروزی به پایان برساند، یکی از اولین اقداماتش دستور بازنگری در دادگاه ژان بود. هدف، تبرئه ژان و به تبع آن، مشروعیت‌بخشی دوباره به تاج و تخت خودش بود. در دادگاه تجدید نظری که در سال ۱۴۵۶ برگزار شد و به دادگاه ابطال مشهور است، با زیر سوال بردن صلاحیت و انگیزه‌های دادگاه اول، احکام آن را باطل و ژاندارک را کاملاً بی‌گناه اعلام کردند. طنز تاریخ اینجا بود: همان کلیسایی که او را سوزاند، حالا برای اهداف سیاسی پادشاه فرانسه، به بی‌گناهی‌اش شهادت می‌داد.

با این حال، روند تقدیس او به عنوان یک قدیس بسیار طولانی و پیچیده بود. این اتفاق تا سال ۱۹۲۰ و در بحبوحه جنگ جهانی اول رخ نداد. کلیسای کاتولیک که تحت تأثیر پدیده Dreyfus affair و لائیسیته جمهوری سوم فرانسه به شدت تحت فشار بود، از نماد ژاندارک برای نزدیکی به احساسات ناسیونالیستی فرانسوی‌ها استفاده کرد. تقدیس ژاندارک یک شاهکار سیاسی بود که هم کلیسا را احیا کرد و هم یک قهرمان ملی متحدکننده برای فرانسه در برابر آلمان پروتستان خلق کرد. ژاندارک از یک بدعت‌گذارِ سوخته، به سنت ژاندارک، حامی و قدیس کشور فرانسه تبدیل شد.

ژاندارک در هزارتوهای ایدئولوژی: نمادی برای همه

این ماجرا، میراث ژاندارک را به شدت پیچیده کرد. او یک بوم نقاشی سفید است که هر جنبش و ایدئولوژی‌ای، تصویر خود را بر روی آن نقش می‌زند:

• ناسیونالیسم فرانسوی: از اواخر قرن نوزدهم، ژاندارک به نماد مرکزی ناسیونالیسم فرانسوی تبدیل شد. او تجسم «فرانسه ابدی» در برابر مهاجمان خارجی (انگلیسی‌ها و بعدها پروس‌ها و آلمانی‌ها) بود. درس‌های میهن‌پرستی در مدارس فرانسه با محوریت ژاندارک آموزش داده می‌شد.
• جنبش‌های فمنیستی: ژاندارک زنی بود که در جامعۀ عمیقاً پدرسالار قرن پانزدهم، رهبری مردان را در جنگ به عهده گرفت. او سلسله‌مراتب جنسیتی را با پوشیدن شلوار و فرماندهی نظامی به چالش کشید. فمنیست‌های موج اول مانند سوفیا الیزابت فولر او را نماد قدرت و توانمندی زنان می‌دانستند. با این حال، برخی از فمنیست‌های رادیکال متأخر به این موضوع نیز انتقاد دارند که چرا ژاندارک برای قدرت مردانه (شارل هفتم) جنگید و خودش به تله ساختارهای مردسالار کلیسا افتاد.
• راست افراطی: حزب جبهه ملی فرانسه (به رهبری خاندان لوپن) به طور سنتی از نماد ژاندارک برای پیشبرد سیاست‌های ضد مهاجرتی و ملی‌گرایی افراطی خود استفاده می‌کند. آنها ژان را نماد «فرانسه برای فرانسوی‌های اصیل» در برابر «تهاجم خارجی» می‌دانند.
• جنبش‌های دگرباشان (LGBTQ+): پوشیدن لباس جنس مخالف توسط ژان و عدم تمایل او به ازدواج، او را برای برخی از محققان و فعالان به یک نماد کوئیر تبدیل کرده است. اینکه او باکرگی را چنان سرسختانه حفظ کرد و هویتش را در لباس مردانه تعریف کرد، پرسش‌هایی اساسی درباره هویت جنسی و گرایش عاطفی او ایجاد کرده است. آیا او یک زن سیس‌جندر بود که بنا به ضرورت شغلی لباس مردانه می‌پوشید، یا اینکه هویتش پیچیده‌تر از این برچسب‌های دوگانه مدرن بود؟
• شیطان‌پرستان و لائیسیته: مخالفان کلیسا و جنبش‌های ضد دین نیز از ژان به عنوان نماد قربانی شدن خرد و شجاعت توسط جهل و خرافه‌پرستی سازمان‌یافته (کلیسای کاتولیک) استفاده کرده‌اند. برای آنها، ژان قربانی تمامیت‌خواهی دینی است.

میراثی که هرگز نمی‌میرد

پس از گذشت نزدیک به ششصد سال، چرا هنوز اینقدر مجذوب ژاندارک هستیم؟ پاسخ شاید در این باشد که داستان او تمامی مرزهای زمان و مکان را درهم می‌شکند و به پرسش‌های بنیادین بشر پاسخ می‌دهد. ماهیت شجاعت چیست؟ قیمت ایمان چقدر است؟ آیا صدایی که در سکوت شب می‌شنویم، ندای خداوند است، یا انعکاس تاریک‌ترین زوایای ذهن خودمان؟

ژاندارک، معمای حل‌نشدنی تاریخ است. هر تئوری که برای توضیح او به کار ببریم – الهام الهی، نبوغ نظامی، بیماری روانی، یا عروسک خیمه‌شب‌بازی سیاسی – با شواهد دیگری نقض می‌شود. او ورای همه این تحلیل‌ها ایستاده است. او یک بار گفته بود: «من برای این کار متولد نشده‌ام که جز این کار کنم.» و دقیقاً این قطعیت محض و تزلزل‌ناپذیر، هم منبع نجات‌بخشی‌اش بود و هم دلیل نابودی‌اش. داستان ژاندارک یک تراژدی به مفهوم کامل یونانی کلمه است: انسانی استثنایی که توسط نقاط قوت خود، و نه ضعف‌هایش، به نابودی کشیده می‌شود. او راز آلود، ملتهب، متناقض و تا ابد جاویدان است. تا زمانی که انسان‌ها برای مفاهیمی چون آزادی، هویت ملی و ایمان مبارزه می‌کنند، شعله‌های آتش روئن خاموش نخواهد شد و ژاندارک بارها و بارها از میان خاکسترها برخواهد خاست.