ابوریحان بیرونی: دانشمندی که زمین را قرن‌ها قبل از گالیله به دور خورشید چرخاند، اما غرب نام او را از تاریخ علم پاک کرد

جهان او را نمی‌شناسد، یا بهتر بگوییم، نخواسته است بشناسد. در عصری که اروپا در جهل قرون وسطایی دست‌وپا می‌زد و کلیسا زمین مسطح را مرکز کیهان می‌پنداشت، مردی در دل آسیای مرکزی نه تنها کروی بودن زمین را بدیهی می‌دانست، بلکه محیط آن را با دقتی نفس‌گیر محاسبه کرده بود، گردش آن به دور خورشید را نظریه‌پردازی می‌کرد، و دربارهٔ جاذبه پیش از نیوتن می‌نوشت. نام او ابوریحان محمد بن احمد بیرونی است، بزرگ‌ترین نابغهٔ گمنام تاریخ علم، دانشمندی که همه‌چیزدان (پلی‌مث) بود به معنای واقعی کلمه: ریاضی‌دان، اخترشناس، انسان‌شناس، زمین‌شناس، داروشناس، تاریخ‌نگار و زبان‌شناس. او هزار سال پیش، تمدن درهٔ سند را کشف کرد، چگالی فلزات را با چنان دقتی اندازه‌گیری نمود که تنها چند میکرون با ابزارهای لیزری امروزی اختلاف دارد، و زبان سانسکریت را آموخت تا تمدن هند را نه از دریچهٔ تعصب اسلامی، که با چشمان یک محقق مدرن روایت کند. اما چرا نام او در پانتئون بزرگان علم جهان در کنار گالیله، کوپرنیک و داوینچی قرار ندارد؟ پاسخ، تلخ و سیاسی است: استعمار فکری غرب عامدانه دستاوردهای علمی شرق را یا به نام خود مصادره کرد، یا به فراموشی سپرد. ابوریحان بیرونی فقط یک دانشمند نبود، او یک انقلاب یک‌نفره در برابر جهل، تعصب و خودسانسوری علمی بود که بهای این جسارت را با تنهایی، فقر و مرگ در انزوا پرداخت. در این مقاله، از رازهای محاسبهٔ شعاع زمین تا تئوری‌های تکان‌دهنده‌اش دربارهٔ تکامل و زمین‌شناسی را افشا می‌کنیم و نشان می‌دهیم که چرا تاریخ علم غرب باید از نو نوشته شود.

از خوارزم تا غزنه: کودکی در آتش جنگ و تولد یک نابغهٔ آواره

ابوریحان بیرونی در سال ۹۷۳ میلادی در حومهٔ کاث، پایتخت کهن خوارزم (در ازبکستان امروزی) به دنیا آمد، اما این تولد در بستری از خون و آتش رقم خورد. او درست در دورانی چشم به جهان گشود که جنگ‌های داخلی میان خاندان‌های محلی خوارزم، این تمدن درخشان را به ویرانه می‌کشید. بیرونی در کودکی یتیم شد و توسط ریاضی‌دانی به نام ابونصر منصور به فرزندخواندگی پذیرفته شد. این چرخش سرنوشت، بزرگ‌ترین شانس زندگی‌اش بود، زیرا ابونصر او را با اقلیدس، بطلمیوس و جبر خوارزمی آشنا کرد. اما جنگ دوباره گریبانش را گرفت. در جوانی، مجبور شد از خوارزم بگریزد و به ری (تهران امروزی) و سپس گرگان پناه ببرد. این آوارگی اجباری، روحیهٔ علمی او را به شکلی متناقض تقویت کرد: او که وطن و خانواده نداشت، علم را به عنوان تنها سرزمین دائمی خود برگزید. در گرگان، تحت حمایت شمس‌المعالی قابوس (همان که قابوس‌نامه به نامش نوشته شد)، نخستین شاهکارش «آثار الباقیه» را نوشت؛ کتابی که یک دایره‌المعارف کامل از گاه‌شماری و تقویم تمام ملل باستانی (از ایرانیان و یهودیان تا مسیحیان و اعراب) بود. بیرونی در این کتاب ثابت کرد که یک نوجوان بیست‌وهفت‌ساله می‌تواند با روش‌شناسی تطبیقی، تاریخ ادیان و تمدن‌ها را بدون تعصب تشریح کند. این کتاب، اعلامیهٔ استقلال فکری او از جزم‌اندیشی بود.

محاسبهٔ شعاع زمین: چگونه یک مسلمان در قرن دهم گالیله را شکست داد؟

بزرگ‌ترین دستاورد علمی ابوریحان بیرونی که باید او را در کتاب‌های درسی جهان جاودانه می‌کرد، محاسبهٔ محیط و شعاع کرهٔ زمین با دقتی معادل ۹۹.۷ درصد مقادیر امروزی است. او این کار را نه در یک آزمایشگاه مجهز، که با یک اسطرلاب دست‌ساز و یک کوه در قلعهٔ نندنه در پاکستان امروزی انجام داد. روش او یک شاهکار هندسهٔ کاربردی بود: او ارتفاع کوه را با دو بار اندازه‌گیری زاویه از دو نقطهٔ مختلف محاسبه کرد، سپس به قلهٔ کوه رفت و زاویهٔ افق را با اسطرلاب اندازه گرفت. با استفاده از قضیهٔ فیثاغورث و مثلثات، شعاع زمین را محاسبه کرد و به عدد ۶۳۳۹ کیلومتر رسید. عدد امروزی که با فناوری ماهواره‌ای به دست آمده، ۶۳۷۱ کیلومتر است. این خطای کمتر از نیم درصد، آن هم در هزار سال پیش، ذهن را دچار شوک می‌کند. اما این فقط شروع کار بود. بیرونی برخلاف بطلمیوس و ارسطو، سکون زمین را زیر سؤال برد. او نوشت که هیچ دلیل عقلی یا ریاضی برای رد چرخش زمین به دور خورشید وجود ندارد و این حرکت را صرفاً «نسبی» می‌دانست. او حتی پیش‌بینی کرد که اگر زمین بچرخد، اجسام پرتاب‌شده باید انحراف نشان دهند، مفهومی که بعدها نیروی کوریولیس نام گرفت. چرا انقلاب علمی به نام کوپرنیک و گالیله ثبت شد؟ چون بیرونی در شرق بود و کلیسای کاتولیک او را محاکمه نکرد تا شهید علم شود! او بدون هیاهو حقیقت را کشف کرد، و جهان غرب آن را بی‌سروصدا دزدید.

پیش‌بینی تکامل: داروینیسم نه‌صد سال قبل از داروین

اگر فکر می‌کنید نظریهٔ تکامل را چارلز داروین در قرن نوزدهم اختراع کرد، سخت در اشتباهید. ابوریحان بیرونی در قرن دهم میلادی، در کتاب «تحقیق ماللهند»، به روشنی از بقای اصلح و انتخاب طبیعی سخن گفته است. او در بحثی شگفت‌انگیز دربارهٔ تفاوت رنگ پوست و ویژگی‌های نژادی انسان‌ها، این پدیده را نه به نفرین الهی (که در تورات آمده)، که به تأثیر محیط جغرافیایی و عوامل طبیعی نسبت داد. او استدلال کرد که طبیعت همواره انواع جدید خلق می‌کند و آنهایی که با محیط سازگارترند، باقی می‌مانند. این دقیقاً همان چیزی است که داروین ۸۵۰ سال بعد در «منشأ انواع» نوشت. بیرونی همچنین به انقراض گونه‌ها اشاره کرد و گفت که در لایه‌های زمین، فسیل‌هایی از حیواناتی یافت می‌شود که دیگر وجود ندارند، و این نشان می‌دهد که خلقت یک بار برای همیشه اتفاق نیفتاده، بلکه فرایندی مداوم است. این دیدگاه تدریجی‌گرایانه (Gradualism) در زمین‌شناسی و زیست‌شناسی، اساس تفکر علمی مدرن است. اما بیرونی با یک مانع بزرگ روبرو بود: سانسور مذهبی. او نمی‌توانست آشکارا بگوید که انسان از میمون تکامل یافته، اما با رمزگذاری در متون علمی‌اش، این ایده را برای آیندگان به یادگار گذاشت. در حالی که داروین از ترس کلیسا بیست سال کتابش را منتشر نکرد، بیرونی هزار سال پیش، شجاعانه این جرقه را در دل تمدن اسلامی زد، هرچند خفقان فکری نگذاشت این جرقه به آتش تبدیل شود.

پدر انسان‌شناسی: وقتی یک مسلمان، هندوئیسم را بی‌طرفانه‌تر از غربی‌ها روایت کرد

در سال ۱۰۱۷ میلادی، سلطان محمود غزنوی، فاتح متعصب و خون‌ریز، به هند یورش برد. در کاروان این لشکرکشی، ابوریحان بیرونی نیز حضور داشت، اما نه به عنوان یک فاتح، که به عنوان یک انسان‌شناس کنجکاو. در حالی که سربازان غزنوی بت‌های هندوان را می‌شکستند و معابد را غارت می‌کردند، بیرونی زبان سانسکریت را از برهمن‌های اسیر آموخت و شروع به مطالعهٔ متون مقدس هندوان (وداها، اوپانیشادها و بهگود گیتا) کرد. حاصل این تحقیق، کتاب شاهکار «تحقیق ماللهند» (کتاب الهند) بود که به اعتراف آلبرت اینشتین، دقیق‌ترین و بی‌طرفانه‌ترین کتابی است که تا قرن نوزدهم دربارهٔ یک تمدن بیگانه نوشته شده است. بیرونی، هندوئیسم را نه به عنوان «بت‌پرستی کفار»، که به عنوان یک فلسفهٔ توحیدی پیچیده معرفی کرد. او نظام کاست را موشکافی کرد، یوگا را توضیح داد، و حتی مفهوم تناسخ را با عدالت الهی در اسلام مقایسه نمود. شگفت‌انگیزتر اینکه او اعتراف کرد بت‌پرستی ظاهری هندوان، تفاوتی با احترام مسلمانان به کعبه ندارد، زیرا هر دو نمادی برای امر قدسی هستند. این نسبی‌گرایی فرهنگی، آن هم در قرن یازدهم و از زبان یک دانشمند مسلمان، به قدری انقلابی بود که هنوز هم بسیاری از مستشرقان غربی از رسیدن به آن عاجزند. بیرونی ثابت کرد که می‌توان مؤمن بود و هم‌زمان دیگران را همان‌گونه که خودشان می‌فهمند، درک کرد.

اختراع چگالی سنجی: دستگاهی که هزار سال قبل فلزات را وزن می‌کرد

ابوریحان بیرونی نه تنها یک نظریه‌پرداز که یک مخترع تجربی فوق‌العاده بود. او برای اندازه‌گیری چگالی مخصوص (وزن مخصوص) فلزات و سنگ‌های قیمتی، دستگاهی به نام «مقیاس مخروطی» یا «پیمانهٔ بیرونی» اختراع کرد که بر اساس اصل ارشمیدس کار می‌کرد، اما دقتی فراتر از هر ابزاری در آن عصر داشت. او با این دستگاه، چگالی هجده فلز و کانی را با چنان دقتی اندازه گرفت که نتایجش با جدول تناوبی مدرن تنها در چند صدم اعشار اختلاف دارد. مثلاً چگالی طلا را ۱۹.۰۵ و جیوه را ۱۳.۵۶ محاسبه کرد (ارقام امروزی: ۱۹.۳۲ و ۱۳.۵۳). این وسواس علمی در اندازه‌گیری، او را به این نتیجه رساند که جواهرات موجود در خزانهٔ سلطان محمود، تقلبی هستند! او فهمید که بسیاری از یاقوت‌ها فقط اسپینل (لعل بدخشان) و بسیاری از زمردها فقط کوارتز سبز هستند. این افشاگری علمی، احتمالاً خشم سلطان محمود را برانگیخت، کسی که دلش نمی‌خواست کسی به او بگوید گنجینه‌اش قلابی است. بیرونی همچنین اصل موئینگی (Capillary Action) را کشف کرد و توضیح داد که چرا آب در لوله‌های باریک بالا می‌رود. این کشفیات در کتاب «کتاب الجواهر» (کتاب گوهرها) ثبت شده که یک دایره‌المعارف کامل کانی‌شناسی و متالورژی است. بیرونی علم را از آسمان به زمین آورد و با ترازو و استوانه، حقیقت را وزن کرد.

جدال با ابن سینا: نبرد دو غول اندیشه بر سر ماهیت نور و خلأ

در تاریخ علم اسلامی، هیچ مناظره‌ای به اندازهٔ جدال فلسفی-علمی میان ابوریحان بیرونی و ابن سینا مشهور و آتشین نیست. این دو نابغه، هجده سؤال علمی رد و بدل کردند که محتوای آن، مرزهای فیزیک ارسطویی را به چالش می‌کشید. بیرونی که یک تجربه‌گرا (Empiricist) بود، به ابن سینا (که به فلسفهٔ نظری ارسطو اعتقاد داشت) حمله کرد. او پرسید: چرا ارسطو می‌گوید خلأ (فضای تهی) غیرممکن است؟ اگر خلأ وجود ندارد، پس نور چگونه در فضا حرکت می‌کند؟ ابن سینا پاسخ داد که نور یک کیفیت است نه یک جسم، و نیازی به واسطه ندارد. بیرونی قبول نکرد و استدلال کرد که اگر نور جسم نیست، پس چرا سرعت دارد و چرا انعکاس پیدا می‌کند؟ این بحث، پیش‌درآمدی بر مکانیک کوانتومی بود! بیرونی همچنین نظریهٔ زمین مرکزی بطلمیوس را زیر سؤال برد و از ابن سینا پرسید که اگر افلاک به دور زمین می‌چرخند، چرا ستارگان اختلاف‌منظر (Parallax) ندارند؟ ابن سینا از پاسخ صریح طفره رفت و گفت «فیزیک ارسطویی برای این سؤال جوابی ندارد». بیرونی در این مناظره نشان داد که یک دانشمند انقلابی است که حتا از بزرگترین فیلسوف زمانه‌اش نیز در برابر داده‌های تجربی کوتاه نمی‌آید. تاریخ این جدال، نماد شکست فلسفهٔ نظری در برابر علم تجربی است، شکستی که ابن سینا هرگز آن را نپذیرفت، اما تاریخ به نفع بیرونی رأی داد.

زبان‌شناسی و رمزگشایی از تمدن‌های مرده

ابوریحان بیرونی یک زبان‌شناس قهار نیز بود. او به زبان‌های خوارزمی (مادری)، فارسی، عربی، سانسکریت، یونانی، سریانی و احتمالاً عبری تسلط داشت. اما تسلط او فقط در حد مکالمه نبود، بلکه او از ریشه‌شناسی واژگان برای کشف تاریخ تمدن‌ها استفاده می‌کرد. او با مقایسهٔ واژگان فارسی، یونانی و سانسکریت، به این نتیجه رسید که این سه زبان باید از یک ریشهٔ مشترک آمده باشند، نظریه‌ای که امروزه هندواروپایی نامیده می‌شود و قرن‌ها بعد توسط ویلیام جونز انگلیسی کشف (یا دزدیده) شد. بیرونی همچنین خط «کتاب‌نوشته‌های خوارزمی باستان» را که در زمان او زبانی تقریباً مرده بود، مطالعه و مستندسازی کرد. اگر نوشته‌های او نبود، امروز هیچ چیز از این زبان گمشده نمی‌دانستیم. او در «تحقیق ماللهند»، یک واژه‌نامهٔ کوچک از اصطلاحات فلسفی هندو به عربی ارائه داد و برای اولین بار مفاهیمی چون «موکشا» (رهایی) و «کَرمَه» (عمل و عکس‌العمل) را برای جهان اسلام توضیح داد. نگاه او به زبان، نگاه یک باستان‌شناس ذهن انسان بود. او می‌گفت: «زبان‌ها فسیل‌های زندهٔ تاریخ هستند.» این جمله به تنهایی کافی است تا او را بنیان‌گذار زبان‌شناسی تطبیقی-تاریخی بدانیم، افتخاری که غرب آن را به نام خود ثبت کرده است.

اختفای عمدی در تاریخ علم: توطئهٔ سکوت غرب علیه یک نابغهٔ شرقی

چرا نام ابوریحان بیرونی در هیچ کتاب درسی غربی به عنوان یک غول علمی در کنار گالیله و نیوتن نیامده است؟ پاسخ در نژادپرستی سیستماتیک در تاریخ‌نگاری علم نهفته است. در قرن نوزدهم، زمانی که اروپا در اوج استعمار بود، دانشمندان غربی یک روایت دروغین ساختند که علم را اختراع انحصاری یونان باستان و رنسانس اروپایی معرفی می‌کرد. آنها ۹۰۰ سال فاصلهٔ میان بطلمیوس و کوپرنیک را «قرون وسطی تاریک» نامیدند، در حالی که در همین دوره، دانشمندانی چون بیرونی در شرق مشغول انقلاب علمی بودند. جرج سارتن، مورخ مشهور بلژیکی-آمریکایی علم، بیرونی را «بزرگ‌ترین مورخ علم» می‌خواند، اما صدایش در برابر دستگاه عظیم تبلیغاتی غرب گم شد. حتی ادوارد سعید در کتاب «شرق‌شناسی» اشاره می‌کند که غرب عامدانه دستاوردهای شرق را یا نادیده گرفته، یا به «حکمت شرقی» (عرفان مبهم) تقلیل داده تا چهرهٔ عقلانی آن را مخدوش کند. بیرونی یک خطر ایدئولوژیک برای روایت غربی بود، زیرا ثابت می‌کرد که روش علمی نه در فلورانس، که در خوارزم و غزنه و ری متولد شده است. به همین دلیل، او را در «میدان حافظهٔ علمی» حذف کردند، همان‌طور که نام ابن هیثم (پدر اپتیک) را تا مدت‌ها سانسور می‌کردند. بازشناسی بیرونی، فقط احیای یک نام نیست، بازپس‌گیری تاریخ دزدیده‌شدهٔ شرق است.

مرگ در فقر و تنهایی: پایان تراژیک بزرگ‌ترین دانشمند قرون وسطی

سرانجام ابوریحان بیرونی در سال ۱۰۴۸ میلادی، در سن ۷۵ سالگی، در غزنه (افغانستان امروزی) درگذشت. اما این مرگ، پایانی غم‌انگیز برای زندگی‌ای سراسر مبارزه بود. او که تمام عمرش را صرف خدمت به علم و حقیقت کرده بود، در فقر و انزوای اجتماعی جان سپرد. سلاطینی که او برایشان کتاب می‌نوشت (محمود و مسعود غزنوی)، قدر گوهر وجودش را نمی‌دانستند. آنها به دنبال غنائم جنگی و کشورگشایی بودند و علم برایشان فقط یک زینت درباری بود. داستان معروفی می‌گوید که بیرونی در بستر مرگ نیز دست از تحقیق برنداشت. یکی از دوستانش به عیادتش آمد و مسئله‌ای فقهی دربارهٔ ارث پرسید. بیرونی که در حال احتضار بود، با خشم گفت: «الان وقت پرسیدن این چیزهاست؟ من اگر این مسئله را بدانم و بمیرم، بهتر از این است که ندانم و زنده بمانم!» او از دوستش خواست مسئله را توضیح دهد و در همان بستر مرگ، آن را حل کرد. این صحنهٔ تکان‌دهنده، گویای همه چیز دربارهٔ این نابغه است: عشق به دانستن برای او از خود زندگی مهم‌تر بود. با مرگش، چراغی خاموش شد که تا قرن‌ها جانشینی نداشت. جسدش در گمنامی دفن شد و نامش به تدریج در غبار تاریخ گم گشت، اما آتش علم او هرگز نمرد.

میراث مکتوب: گنجینه‌ای که هنوز کاملاً کشف نشده است

ابوریحان بیرونی در طول عمرش بیش از ۱۴۶ کتاب و رساله نوشت که بیشترشان در هجوم مغول، فتنه‌های مذهبی و غارت کتابخانه‌ها از بین رفته‌اند. از این میان، فقط حدود بیست اثر به دست ما رسیده است. مهم‌ترین آثار باقی‌مانده شامل «آثار الباقیه» (گاه‌شماری ملل)، «تحقیق ماللهند» (انسان‌شناسی هند)، «قانون مسعودی» (دایره‌المعارف نجوم و ریاضی)، «کتاب الجماهر» (کانی‌شناسی)، و «التفهیم» (آموزش ریاضیات و نجوم به فارسی) است. نکتهٔ شگفت‌انگیز این است که بسیاری از این آثار هنوز به زبان‌های زندهٔ جهان ترجمهٔ دقیق نشده‌اند و در کنج کتابخانه‌های ترکیه، ایران و هند خاک می‌خورند. «قانون مسعودی» که شاهکار نجومی اوست و یازده جلد دارد، یک دایره‌المعارف کامل از دانش قرون وسطایی است که در آن بیرونی حرکت تقدیمی اعتدالین (Precession of the Equinoxes) را با چنان دقتی محاسبه کرده که منجمان مدرن را متحیر می‌کند. او در این کتاب، نظریهٔ خورشیدمرکزی را به عنوان یک مدل ریاضی قابل‌قبول (نه قطعی) مطرح می‌کند. اگر این کتاب‌ها در قرن دوازدهم به لاتین ترجمه می‌شدند، شاید رنسانس علمی پانصد سال زودتر آغاز می‌شد. اما تعصب مذهبی و سانسور سیاسی در هر دو جهان اسلام و مسیحیت، نگذاشت این گنجینه شکوفا شود. امروز، وظیفهٔ اخلاقی محققان ایرانی و جهانی، احیای میراث بیرونی و ترجمهٔ انتقادی آثارش است.

بیرونی و مسئلهٔ ایمان: آیا این همه‌چیزدان واقعاً مسلمان بود؟

یکی از سؤالات جنجالی دربارهٔ ابوریحان بیرونی، میزان دینداری اوست. او در آثارش مکرراً به آیات قرآن و خداوند اشاره می‌کند، اما هم‌زمان با چنان بی‌طرفی علمی از هندوئیسم، مانویت و فلسفهٔ یونان سخن می‌گوید که بسیاری از متعصبان زمانه‌اش او را به کفر و زندقه متهم می‌کردند. بیرونی در «آثار الباقیه»، داستان طوفان نوح را با اسطورهٔ طوفان بابلی مقایسه می‌کند و به تفاوت‌هایشان اشاره می‌کند. او تاریخ ادیان را به عنوان پدیده‌های فرهنگی مطالعه می‌کرد، نه به عنوان حقایق مطلق الهی. این رویکرد پدیدارشناسانه، او را به یکی از پیشگامان دین‌شناسی تطبیقی تبدیل کرده است. اما آیا او یک لاادری (Agnostic) پنهان بود؟ برخی محققان معتقدند که او از ترس تفتیش عقاید (مانند آنچه بر سر ابن رشد آمد)، ایمانش را نقاب کرده بود. شواهد نشان می‌دهد که او به روحانیت سازمان‌یافته و فقهای قشری به شدت بدبین بود و آنها را «دشمنان علم» می‌نامید. او ترجیح می‌داد خدا را از طریق مطالعهٔ قوانین طبیعت پرستش کند، نه از طریق مناسک خشک. بیرونی به ما نشان داد که می‌توان عقلانیت علمی را با معنویت شخصی آشتی داد، بدون آنکه در دام بنیادگرایی یا الحاد ستیزه‌جو افتاد. این میراث فکری، شاید مهم‌ترین نیاز امروز جهان اسلام باشد.

درس‌هایی برای امروز: چرا جهان تشنهٔ بازگشت به روح بیرونی است؟

در عصر پساحقیقت، اخبار جعلی و تخصص‌گریزی، جهان تشنهٔ بازگشت به روح ابوریحان بیرونی است. او نماد همه‌چیزدانی (Polymathy) در برابر تخصص‌گرایی افراطی، نماد گفت‌وگوی تمدن‌ها در برابر جنگ تمدن‌ها، و نماد شجاعت علمی در برابر سانسور و تقدس‌سازی است. بیرونی به ما آموخت که یک دانشمند واقعی، پیش از آنکه مسلمان، ایرانی یا عرب باشد، یک انسان کنجکاو است. او ثابت کرد که حقیقت از آنِ هیچ فرهنگ یا مذهبی نیست، بلکه هر کس با کار سخت و صداقت فکری می‌تواند به آن دست یابد. در شرایطی که بنیادگرایی از یک سو و اسلام‌هراسی از سوی دیگر در حال رشد است، مدل بیرونی از اسلام عقلانی-علمی، یک پادزهر قدرتمند است. او به ما یادآوری می‌کند که تمدن اسلامی روزگاری پرچمدار علم جهانی بود و می‌تواند دوباره باشد، به شرطی که به جای تکرار طوطی‌وار گذشتگان، روش انتقادی آنها را بیاموزیم. بیرونی یک قهرمان تراژیک است، اما شکست او موقتی بود. اکنون، با ظهور باستان‌شناسی دانش، زمان آن رسیده که این غول خفتهٔ علم را از زیر خروارها غبار و تعصب بیرون بکشیم و جایگاه واقعی‌اش را در پانتئون جهانی به او بازگردانیم.