جابر بن حیان؛ کیمیاگر مرموزی که پدر شیمی مدرن شد، کتاب‌هایش سوزانده شد و راز جاودانگی را به گور برد

این جدول، تنها لایهٔ سطحی دستاوردهای جابر است. او همچنین برای نخستین بار دربارهٔ استیل‌سازی (تهیه فولاد از آهن)، رنگرزی علمی الیاف، ضدآب کردن پارچه‌ها، جلوگیری از زنگ‌زدگی فلزات و حتی ساخت شیشهٔ رنگی با افزودن اکسیدهای فلزی نوشت. او پدر شیمی کاربردی بود. جابر بود که اسیدهای معدنی را از چنگ طبیعت بیرون کشید. پیش از او، قوی‌ترین اسیدی که بشر می‌شناخت سرکه بود (اسید استیک ضعیف). تصور کنید وقتی نخستین بار کیمیاگری چند قطره از زیت الزاج را روی فلزی ریخت و دید که فلز با غرشی مهیب حل می‌شود، چه وحشتی در دلش نشست. اسید سولفوریک برای آن‌ها یک هیولای مایع بود، و جابر نخستین کسی بود که این هیولا را به زنجیر کشید و اهلی کرد.

او شیشه‌گری آزمایشگاهی را نیز متحول ساخت. اختراع قرع (گُرده) و انبیق (از واژهٔ یونانی Ambix که معرب شد) به او امکان داد دستگاه گوارش زمین را در ظرف شیشه‌ای بازآفرینی کند. انبیق، مادر تمام برج‌های تقطیر پالایشگاه‌های امروز است. بیهوده نیست که واژه‌های Alembic در لاتین، Alambique در اسپانیولی و Alambic در فرانسوی، همگی ریشه در عربی «الانبیق» دارند و از آزمایشگاه جابر به اروپا صادر شده‌اند.

جابربن حیان و امام صادق: شاگرد، مرید، هم‌راز

پیش‌تر اشاره کردیم که رابطهٔ جابر با امام جعفر صادق (ع) کلید طلایی فهم اوست. این رابطه فراتر از شاگرد-استادی مرسوم بود. در متون جابری، امام صادق نه فقط معلم کیمیا، که منبع علم لدنی (علم الهی) معرفی می‌شود. جابر در کتاب «الماجد» نقل می‌کند که امام صادق او را با «حروف مقطعهٔ قرآن» و رموز عددی آن‌ها آشنا ساخت و این حروف، خود کلید موازین طبیعت هستند.

آیا این بدان معناست که جابر یک شیعهٔ متعصب بود؟ بله و نه. او قطعاً به امامت اهل بیت باور داشت، اما کیمیای او رنگ اسماعیلیه دارد. در جهان‌بینی اسماعیلی، جهان ظاهری، نماد و حجابی برای حقیقت باطنی است. همان‌طور که کیمیاگر فلز پست را به طلا تبدیل می‌کند، امام (هادی) نیز روح پست انسان را به کمال می‌رساند. اکسیر در این برداشت، هم یک مادهٔ شیمیایی است هم استعاره‌ای از معرفت. جابر به صراحت می‌گوید که غایت کیمیا ساختن طلا نیست، بلکه «تکمیل نفس» است. طلاسازی صرفاً آزمونی برای سنجش مهارت سالک در فهم تناسب‌های کیهانی است.

همین بعد باطنی باعث شده برخی پژوهشگران غربی مانند هانری کربن، جابر را در ردیف عرفای بزرگ بنشانند. از سوی دیگر، باعث شده برخی بنیادگرایان اسلامی نیز به او بدگمان شوند. رابطه‌اش با امام ششم، برای او هم سند اعتبار بود و هم خطر. چرا که در دوران هارون‌الرشید و مأمون، علویان زیر تیغ بودند. احتمالاً بخشی از زبان رمزی و غامض جابر، نه برای پنهان‌کردن اسرار علم از نااهلان، که برای پنهان کردن تعلقات فکری-سیاسی از جاسوسان خلیفه بوده است.

هزار و یک رساله: معجزهٔ کمّی یا جعل تاریخی؟

رسائل جابر بن حیان شامل ۱۱۲ کتاب، ۷۰ رساله و ۵۰۰ مقاله می‌شود که برخی از آن‌ها در مجموعه‌های عظیمی مانند «کتاب السبعین» (هفتاد رساله) و «کتاب المائة و اثنی عشر» (صد و دوازده کتاب) گردآوری شده‌اند. مهم‌ترین آن‌ها «کتاب الرحمة الکبیر»، «کتاب الموازین» و «کتاب التجمیع» هستند. این حجم عظیم، خود مشکوک است. پل کراوس، که عمر خود را بر سر تدوین Bibliography جابر گذاشت، به این نتیجه رسید که این متون در یک بازهٔ زمانی طولانی توسط گروهی از نویسندگان اسماعیلی (اخوان الصفا؟) نوشته شده‌اند.

اما در مقابل، هولمیارد، مورخ بریتانیایی شیمی، اصالت بخش عمده‌ای از این آثار را پذیرفته و جابر را یک نابغهٔ تمام‌عیار می‌داند که به تنهایی می‌توانسته چنین دایرةالمعارفی را خلق کند. استدلال هولمیارد این است که سبک، واژگان و ساختار منطقی آثار جابری چنان یکدست و منحصربه‌فرد است که نمی‌تواند حاصل کار گروهی باشد. به علاوه، ارجاعات مکرر جابر به استادش «صادق» (امام جعفر صادق) چنان شخصی و پراحساس است که بوی جعلی بودن نمی‌دهد.

دسته‌بندی محتوایی رسائل جابر خیره‌کننده است. آن‌ها فقط دربارهٔ شیمی نیستند. برخی از این کتاب‌ها در حوزهٔ طب (کتاب السموم و دفع مضارها، کتاب الطب)، نجوم، فلسفه، ریاضیات، علوم غریبه (طلسمات، اوفاق)، و حتی اخلاق هستند. رساله‌ای دربارهٔ «عشق» نوشته و رساله‌ای دربارهٔ «جن»! جالب‌ترین بخش ماجرا اینجاست: جابر در کتاب «التجمیع» می‌گوید که عمداً کتاب‌هایش را به صورت پراکنده و مشوّش (Scattered) نوشته تا فقط «کسانی که شایستگی دارند» بتوانند آن‌ها را کنار هم بگذارند و بفهمند. این یک بازی پازل‌گونه در دل تاریخ علم است. دانشمندان قرون وسطی در اروپا، مانند راجر بیکن و آلبرتوس ماگنوس، دیوانه‌وار به دنبال یافتن «نظم پنهان» در کتاب‌های جابر بودند و همین جست‌وجو، موتور محرکهٔ شیمی در غرب شد.

«ای پسر! من کتاب‌هایم را پاره‌پاره و پراکنده ساختم تا نااهلان را از آن نصیبی نباشد. تو اگر طالب حقی، تکه‌ها را گردآور که راز میانشان است.»

— از مقدمهٔ یکی از رسائل جابری، خطاب به شاگرد فرضی

این نقل‌قول، روان‌شناسی جابر را نشان می‌دهد. او دانش را قدرت می‌دانست و از آن می‌ترسید. شاید چون دیده بود پدرش به خاطر دانش و سیاست کشته شده، به این باور رسیده بود که حقیقت باید پشت حجاب‌ها پنهان بماند. این رازداری، به شکل طنزآمیزی، هم به حفظ میراثش کمک کرد (چون مرموز بودن جذابش می‌کرد) و هم به نابودی بخشی از آن انجامید (چون کسی نفهمید دقیقاً چه گفت).

صدایی که از شرق به غرب رسید: چطور اروپا شاگرد جابر شد؟

اگر بگوییم شیمی در اروپا زادهٔ ترجمهٔ کتاب‌های جابر است، اغراق نکرده‌ایم. در قرن دوازدهم میلادی، رابرت چستری (Robert of Chester)، نخستین مترجم بزرگ آثار اسلامی، در شهر تولدو اسپانیا مشغول کار شد. او کتاب «کتاب السبعین» جابر را با نام «Liber de Septuaginta» به لاتین برگرداند. اما مهم‌ترین اتفاق، ترجمهٔ ناقص و محیرالعقولی بود که با نام Geber (گِبر) در اروپا منتشر شد. این ترجمه‌ها چنان جذاب بودند که گِبر لاتینی (Pseudo-Geber) خود به یک شخصیت افسانه‌ای بدل شد.

در اروپای قرن چهاردهم، کتابی ظاهر شد به نام Summa Perfectionis Magisterii (کامل‌الغایة فی الصنعة). این کتاب که ادعا می‌کرد ترجمهٔ آثار جابر است، عملاً انجیل کیمیاگران اروپایی شد. امروز می‌دانیم که این کتاب احتمالاً توسط یک راهب ایتالیایی به نام پائولوس نوشته شده که آثارش را به جابر نسبت داده، اما محتوایش آنقدر دقیق و تجربی بود که بنیان شیمی عملی اروپا را بنا نهاد. در این کتاب، برای نخستین بار، نحوهٔ ساخت اسید نیتریک، اسید سولفوریک و تیزاب سلطانی به صورت گام‌به‌گام برای غربی‌ها شرح داده شده بود.

واژگان شیمی مدرن در اروپا مملو از واژه‌های عربی جابری است که از این مسیر عبور کرده‌اند:

• Alchemy <- الکیمیا
• Alcohol <- الکحل (که جابر آن را از سرمه به معنای جوهر تقطیری ارتقا داد)
• Alkali <- القلی (کربنات سدیمی که جابر کشف کرد)
• Alembic <- الانبیق
• Elixir <- الاکسیر
• Naphtha <- النفط

این واژه‌ها سنگواره‌های زندهٔ تمدنی هستند که جابر بر شانه‌هایش ایستاده بود. اروپا تا قرن هفدهم در چارچوب فکری جابر-گبر تنفس می‌کرد. لاووازیه، پدر شیمی مدرن، اگرچه قانون بقای جرم و نقش اکسیژن را کشف کرد، اما نخستین جرقه‌های ذهنی‌اش را از نقد همان سنت جابری زد که اسیدها و بازها را طبقه‌بندی کرده بود.

کیمیای باطنی در برابر شیمی مدرن: جادوگر یا دانشمند؟

طیفی وجود دارد که در یک سوی آن، جابر را یک جادوگر و شیاد می‌بینند که دور و برش را با طلسمات و رموز پر کرده، و در سوی دیگر، یک نابغهٔ تجربه‌گرا. حقیقت چیز دیگری است: جابر هر دو بود. عصر او، عصری نبود که بتوانی خط قرمزی بین علم و جادو بکشی. در قرن دوم هجری، نوشتن دربارهٔ اعداد و طلسمات به اندازهٔ نوشتن دربارهٔ نقطهٔ جوش مایعات «علمی» بود.

جابر به حیات‌بخشی به جمادات اعتقاد داشت. او دربارهٔ «تکوین» (آفرینش مصنوعی حیات) نوشت؛ اینکه چطور می‌توان از ترکیب مواد شیمیایی، موجودی زنده خلق کرد. این بخش از آثار او به شدت به گولم (Golem) در سنت یهودی و هومونکولوس در کیمیاگری اروپایی شبیه است. همین‌ها باعث شد کلیسای کاتولیک در اوج تفتیش عقاید، کتاب‌های گبر لاتینی را در فهرست کتب ممنوعه قرار دهد.

اما چرا جابر دانشمند بود؟ چون او شعار «تجربه برتر از عقل» را نه فقط در گفتار، که در عمل اثبات کرد. او نخستین کسی بود که حمام شنی (Sand Bath) برای حرارت‌دهی ملایم، حمام آبی (Water Bath یا بن‌ماری) برای حرارت غیرمستقیم، و کورهٔ تکلیس را طراحی کرد. او طبقه‌بندی مواد به ارواح (مواد فرّار مانند جیوه و کلرید آمونیوم)، اجساد (فلزات) و نفوس (گوگرد و آرسنیک) را ابداع کرد که نخستین جدول تناوبی تاریخ است. او حتی دربارهٔ خاصیت برگشت‌پذیری واکنش‌ها هشدار داد، چیزی که تا لاووازیه فراموش شده بود.

جدول زیر مقایسه‌ای میان چهرهٔ جادویی و علمی جابر ارائه می‌کند: