ایرانِ هخامنشی تا قاجار
ایران در دوران هخامنشی (۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) یکی از پهناورترین امپراتوریهای تاریخ را داشت که از رود سند تا نیل و از قفقاز تا اتیوپی گسترده بود. اما با گذشت قرنها و ظهور امپراتوریهای رقیب (روم، عثمانی، روسیه و بریتانیا)، مرزهای ایران مدام دستخوش تغییر شد.
اوجِ کاهشِ جدی و دائمیِ مرزهای ایران اما در دورهٔ قاجار (۱۷۹۴–۱۹۲۵) رخ داد؛ زمانی که ایران بین دو قدرت استعماریِ روسیه و بریتانیا گیر افتاده بود.
جدایی قفقاز و شمال غرب (روسیهٔ تزاری)
عهدنامهٔ گلستان (۱۸۱۳ میلادی / ۱۱۹۲ شمسی)
· پس از شکست ایران در جنگ اول ایران و روس (۱۸۰۴–۱۸۱۳)، این عهدنامه به امضا رسید.
· ایران تمام سرزمینهای شمال رود ارس را از دست داد: گرجستان، داغستان، شیروان، گنجه، قرهباغ، شکی، باکو، دربند و بخشهایی از آذربایجانِ امروزی.
· ایران همچنین حق داشتنِ ناوگان جنگی در دریای خزر را از دست داد.
· مساحت تقریبی جدا شده: حدود ۲۳۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع.
عهدنامهٔ ترکمانچای (۱۸۲۸ میلادی / ۱۲۰۶ شمسی)
· پس از جنگ دوم ایران و روس (۱۸۲۶–۱۸۲۸)، که با پیروزی قاطع روسها پایان یافت.
· ایران مجبور شد خانات ایروان (ارمنستان کنونی) و نخجوان را نیز واگذار کند.
· رود ارس به عنوان مرز دائمی بین ایران و روسیه تعیین شد که تا امروز نیز مرز ایران با جمهوری آذربایجان و ارمنستان است.
· ایران غرامت جنگی سنگینی پرداخت و روسها حقِ کشتیرانی آزاد در دریای خزر را برای خود حفظ کردند.
· مساحت واگذارشده: حدود ۳۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع.
نتیجه: ایران تمام قفقاز جنوبی را از دست داد و مرزهایش برای همیشه به شمال رود ارس عقبنشست.
جدایی هرات و شرق (بریتانیا و روسیه)
عهدنامهٔ پاریس (۱۸۵۷ میلادی / ۱۲۳۶ شمسی)
· بریتانیا که نگران نفوذ روسیه به سمت هند بود، به هرات (که تحت نفوذ ایران بود) لشکر کشید. ایران برای تصرف هرات وارد جنگ با بریتانیا شد اما شکست خورد.
· در این عهدنامه، ایران رسماً از هرات و تمام افغانستان صرفنظر کرد و استقلال افغانستان را به رسمیت شناخت.
· هرات که قرنها بخشی از خاک ایران بود، برای همیشه جدا شد.
· مساحت تقریبی جدا شده: حدود ۲۲۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (هرات و نواحی شرقی).
عهدنامهٔ آخال (۱۸۸۱ میلادی / ۱۲۶۰ شمسی)
· روسیهٔ تزاری که در آسیای میانه پیشروی میکرد، به مرزهای شمال شرقی ایران رسید.
· ایران تحت فشار شدید، سرزمینهای ترکمنستان امروزی (مرو، سرخس، عشقآباد، بجنورد شمالی) را به روسیه واگذار کرد.
· این جدایی بزرگترین تکهٔ از دسترفتهٔ ایران در تاریخ معاصر است.
· مساحت جدا شده: حدود ۱٬۲۲۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (بیش از دو برابر خاک فعلی ایران!).
جداییهای کوچک اما مهم (دامنهٔ شرقی و جنوبی)
میانهٔ قرن ۱۹: حکمرانیِ «گلدسمید» (۱۸۷۲ میلادی)
· بریتانیا و روسیه برای تعیین مرزهای شرقی ایران، یک کمیسیون مرزی با داوری «سر فردریک گلدسمید» تشکیل دادند.
· بر اساس این داوری، ایران بخشهایی از سیستان و بلوچستان را از دست داد و مناطق وسیعی به افغانستان (که تحت نفوذ بریتانیا بود) پیوست.
معاهدهٔ ۱۸۹۳ میلادی (۱۲۷۲ شمسی)
· ایران بخشهای دیگری از سیستان را برای همیشه به افغانستان واگذار کرد تا مرزهای شرقی تثبیت شود.
· در مجموع حدود ۳۵۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران در این منطقه جدا شد.
قراردادهای نفتی و نظامی (اواخر قاجار)
· در سال ۱۹۰۷ (۱۲۸۶ شمسی)، قرارداد سنپترزبورگ بین روسیه و بریتانیا منعقد شد که ایران را به سه منطقهٔ نفوذ تقسیم کرد: شمال (روسیه)، جنوب و شرق (بریتانیا) و یک منطقهٔ بیطرف در مرکز.
· ایران رسماً استقلال خود را حفظ کرد، اما عملاً به دو بخشِ تحتِ نفوذ خارجی تقسیم شد.
· در سال ۱۹۱۹ (۱۲۹۸ شمسی)، قرارداد وثوقالدوله با بریتانیا امضا شد که ایران را عملاً به یک تحتالحمایهٔ بریتانیا تبدیل میکرد؛ اما مجلس ایران از تصویب آن خودداری کرد.
میراثِ تلخِ مرزی
مجموعِ سرزمینهایی که ایران طی قرن نوزدهم از دست داد، به بیش از ۲ میلیون کیلومتر مربع میرسد؛ یعنی حدود ۵ تا ۶ برابر ایرانِ امروزی.
اگر مرزهای ایرانِ دوران قاجارِ اولیه حفظ میشد، امروز:
· قفقاز (گرجستان، ارمنستان، جمهوری آذربایجان) بخشی از ایران بود.
· ترکمنستان، ازبکستان و تاجیکستان بخشی از ایران بودند.
· افغانستانِ غربی (هرات و سیستان) با ایران یکی بود.
· بخشی از پاکستان (بلوچستان) نیز در اختیار ایران بود.
اما نتیجهٔ این عقبنشینیها، ایرانِ کنونی است با مرزهای تقریباً تثبیتشدهٔ امروزی. همچنان برخی از این مناطق مانند جزایر سهگانه و اروند محل اختلاف هستند، اما هستهٔ اصلی مرزهای ایران از اواخر دورهٔ قاجار تا امروز دیگر تغییر نکرده است.