در تاریخ ۱۸ تیرماه ۱۳۵۹ (۹ ژوئیه ۱۹۸۰)، طرحی با نام رمز «عملیات نقاب» (به معنای نجات قیام ایران بزرگ) برای سرنگونی نظام جمهوری اسلامی تدارک دیده شد. هدف اصلی کودتاچیان، که عمدتاً از افسران سابق نیروی هوایی ارتش و حامیان شاپور بختیار (آخرین نخستوزیر دوره پهلوی) بودند، تصرف پایگاه هوایی نوژه در همدان و سپس اجرای یک حمله هوایی گسترده به اهدافی مانند محل اقامت امام خمینی در جماران و مراکز حساس تهران بود. گفته میشود سازمانهای اطلاعاتی برخی کشورهای خارجی نیز در پشت صحنه نقش داشتند. با این حال، این طرح پیش از اجرا لو رفت و مقامات امنیتی ایران با یک عملیات گسترده، عوامل اصلی آن را دستگیر کردند. علت دقیق لو رفتن کودتا، با روایتهای مختلفی همچون افشاگری یک خلبان به دلیل وصیت مادرش، گزارش اطلاعاتی حزب توده یا نفوذ اطلاعاتی شوروی، هنوز مورد بحث است. پیامد شکست این کودتا، اعدام دهها نفر از افسران درگیر و تضعیف بدنه ارتش بود، که تنها دو ماه بعد، همزمان با شروع جنگ ایران و عراق، اثرات خود را نشان داد. کودتای نوژه به عنوان یکی از مهمترین و در عین حال مرموزترین حوادث پس از انقلاب، با بسیاری از زوایای پنهان و روایتهای ضد و نقیض، کماکان موضوعی برای پژوهش تاریخی است.
تاریخ: ۱۸ تیر ۱۳۵۹ (۹ ژوئیهی ۱۹۸۰)
محور عملیات: پایگاه هوایی شهید نوژه (شاهرخی سابق)، نزدیکی همدان
هدف اعلامشده: سرنگونی نظام تازهتاسیس جمهوری اسلامی و بازگرداندن حاکمیت پیشین.
نکتهی کلیدی: اگرچه بیش از چهار دهه از این واقعه میگذرد، بسیاری از جنبههای آن - از تعداد دقیق دستگیرشدگان و اعدامیان تا نقش دقیق کشورهای خارجی - هنوز در هالهای از ابهام باقی مانده است.
طرح عملیات: از بمباران جماران تا تسخیر تهران
کودتای نوژه که توسط عاملانش «عملیات نقاب» (مخفف: نجات قیام ایران بزرگ) نامیده میشد، یک برنامهی چند مرحلهای بود.
مرحلهی اول (آغاز از پایگاه نوژه):
- تصرف پایگاه هوایی شهید نوژه در همدان توسط نیروهای ویژه (کلاهسبزهای تیپ نوهد) و همدستان محلی.
- استفاده از حدود ۳۰ فروند جنگنده (عمدتاً اف-۴ فانتوم) و همکاری دستکم ۶۰ خلبان و ۵۰۰ نیروی فنی و نظامی.
مرحلهی دوم (حملهی هوایی به تهران):
- هدف اول و اصلی: بمباران محل اقامت روحالله خمینی در جماران.
- اهداف دیگر: برج مراقبت فرودگاه مهرآباد، ساختمان نخستوزیری، ستاد مرکزی سپاه پاسداران، ستاد کمیتههای انقلاب و چند پادگان نظامی در تهران.
- ایجاد رعب و وحشت عمومی از طریق شکستن دیوار صوتی توسط جنگندهها به عنوان علامتی برای آغاز عملیات زمینی.
مرحلهی سوم (عملیات زمینی و تکمیل کودتا):
- نیروهای زمینی همدست، مراکز حساس تهران شامل صدا و سیما، فرودگاه مهرآباد و ستاد کل ارتش را تصرف میکردند.
- در نهایت، بازگرداندن شاپور بختیار (آخرین نخستوزیر دورهی پهلوی) از تبعید در پاریس به عنوان رئیس دولت جدید برنامهریزی شده بود.
رهبران و حامیان ادعاشدهی کودتا
در داخل ایران:
- فرمانده کل: سپهبد سعید مهدیون (فرماندهی پیشین نیروی هوایی).
- رهبری عملیات هوایی: سرتیپ خلبان آیت محققی.
- طراح و فرماندهی عملیاتی: سرهنگ دوم محمدباقر بنیعامری.
در خارج از کشور:
- رهبری سیاسی: شاپور بختیار.
- حمایت نظامی: ژنرال غلامعلی اویسی (از فرماندهان ارتش شاه در خارج).
حمایت خارجی (ادعاهای مطرحشده):
- بر اساس برخی گزارشها و اعترافات منتسب به دستگیرشدگان، سازمانهای اطلاعاتی آمریکا (سیا) و انگلستان (امآی۶) در طراحی نقش داشتند.
- گفته میشود رژیم بعث عراق نیز که در آستانهی جنگ با ایران بود، هماهنگ کرده بود که در روز موعود، حریم هوایی را بشکافد تا بهانهای برای پرواز هواپیماهای کودتا فراهم شود.
- برخی گزارشها از تماس و احتمال توافق با گروههای سیاسی داخلی مانند سازمان مجاهدین خلق (برای بیطرفی) و حزب دموکرات کردستان خبر میدهند.
روایتهای ضد و نقیض از لو رفتن کودتا
چگونگی افشای این کودتا یکی از مبهمترین بخشهای ماجراست و روایتهای رسمی و غیررسمی متفاوتی وجود دارد:
روایت رسمی و پرتکرار: نقش یک خلبان و وصیت مادر
- مشهورترین روایت حکایت از خلبانی میکند که پس از آگاهی از جزئیات خشونتآمیز طرح (از جمله پذیرش کشتهشدن تا ۵ میلیون نفر)، موضوع را با مادرش در میان میگذارد.
- سخن سرنوشتساز مادر: «اگر اطلاع ندهی، شیرم را حلالت نمیکنم.»
- این خلبان نیمهشب ۱۷ تیر خود را به منزل سید علی خامنای (نمایندهی وقت خمینی در ارتش) میرساند و خبر را فاش میکند.
سایر روایتهای مطرحشده:
- نقش حزب توده: محمدعلی عمویی، از اعضای سازمان افسری حزب توده، ادعا کرده که این حزب اطلاعات مربوط به کودتا را مستقیم به دفتر خمینی گزارش داده است.
- نقش اطلاعات شوروی (کاگب): هاشم صباغیان نقل کرده که کاگب جزئیات کودتا را در اختیار مقامات امنیتی ایران قرار داده و حتی آنها را به محل مخفی گردهمایی کودتاچیان راهنمایی کرده است.
- گفتوگوی در تاکسی: برخی روایتها حاکی از لو رفتن طرح بر اثر صحبتهای بیپروای دو نفر از عوامل در تاکسی است.
- مراجعهی همسر یک خلبان: ابوالحسن بنیصدر (رئیسجمهور وقت) گفته همسر یکی از خلبانان با مراجعه به نهادهای مختلف، از جلسات مشکوک شوهرش خبر داده است.
پیامدهای شکست کودتا
- دستگیری و اعدام: بلافاصله پس از افشا، موج دستگیریها آغاز شد. بنا بر منابع مختلف، دستکم ۱۲۰ تا ۱۵۰ نفر از افسران ارشد و میانی و سایر عوامل دستگیر. تعداد زیادی از آنان بعداً اعدام شدند، اگرچه آمار دقیقی در این باره وجود ندارد.
- تأثیر بر ارتش: شبکهی گستردهی نظامی طراحیشده برای کودتا متلاشی شد و ضربهی سنگینی به بدنهی ارتش وارد آمد.
- زمینهسازی برای جنگ: این واقعه تنها دو ماه قبل از آغاز جنگ ایران و عراق (۳۱ شهریور ۱۳۵۹) رخ داد. برخی تحلیلگران معتقدند شکست این کودتا، مسیر را برای حملهی تمامعیار صدام حسین هموار کرد، چرا که یکی از اهداف آن حذف خلبانان ماهر و وفادار به نظام پیشین پیش از شروع درگیری بود.
جمعبندی: رویدادی که هنوز پرسشبرانگیز است
کودتای نوژه به عنوان یکی از پیچیدهترین توطئههای براندازی پس از انقلاب ۵۷، بیش از آنکه نقطهی پایانی روشن داشته باشد، سرآغاز پرسشهای بیپاسخ فراوانی بوده است. تفاوت روایتها از نحوهی لو رفتن آن تا تأکیدهای مختلف بر نقش قدرتهای خارجی، این واقعه را به موضوعی قابل تأمل و بررسی برای مورخان تبدیل کرده است. شکست این کودتا ثبات نظام تازهتأسیس را تقویت کرد، اما به بهای از دست رفتن شمار زیادی از افسران ارتش و ایجاد دورهای از سوءظن و حساسیت امنیتی شدید تمام شد.
در حال بارگیری نظرات...