شاه بیمار و تولد مشروطه: مظفرالدین شاه چگونه ناخواسته اولین انقلاب دموکراتیک ایران را امضا کرد؟

او را بیشتر به بیماری‌هایش می‌شناختند تا به سیاست‌هایش. پادشاهی که به قول تاریخی رندان عصرش، اگر به جای تخت سلطنت بر تخت بیمارستان تکیه می‌زد، عمرش طولانی‌تر می‌بود. مظفرالدین شاه قاجار، پنجمین پادشاه این سلسله، انسانی مهربان، ضعیف‌النفس، بی‌اراده و به شدت بیمار بود. او درست در لحظه‌ای از تاریخ بر تخت نشست که ایران نیازمند یک ناجی قدرتمند بود، اما با شاهی مواجه شد که قدرتِ نه گفتن به اطرافیان فاسدش را هم نداشت. با این همه، نام مظفرالدین شاه در تاریخ ایران با یک پارادوکس عظیم گره خورده است: او وامدارترین شاه قاجار بود، اما همان کسی است که فرمان مشروطیت را امضا کرد. او کشور را در وام‌های خارجی غرق کرد، اما سند آزادی ملت را هم به نام خود زد. آیا او می‌دانست چه امضا می‌کند؟ یا فقط می‌خواست پیش از مرگ، دل ملت را به دست آورد و برای وارث تندخویش، محمدعلی میرزا، تخت را بیمه کند؟ داستان مظفرالدین شاه، تراژدی انسانی ضعیف است که در میانه طوفان تاریخ، ناخواسته بزرگ‌ترین تحول سیاسی ایران مدرن را رقم زد.

ولیعهدی پنجاه ساله: مردی که عمرش در انتظار تاج و تخت گذشت

مظفرالدین میرزا در ۲۵ جمادی‌الاول ۱۲۶۹ هجری قمری (۱۲۳۱ خورشیدی) در تهران به دنیا آمد. پدرش ناصرالدین شاه، قدرتمندترین و مستبدترین پادشاه قاجار بود و مادرش شکوه‌السلطنه، یکی از همسران متعدد حرمسرای ناصری. او از همان کودکی، تحت سایه سنگین پدری زندگی می‌کرد که نه تنها پیر نشدنی به نظر می‌رسید، بلکه کوچک‌ترین علاقه‌ای به واگذاری قدرت نداشت.

مظفرالدین میرزا در پانزده‌سالگی به عنوان ولیعهد، راهی تبریز شد و این آغاز یک انتظار پنجاه ساله بود؛ انتظاری که روح و جسم او را gleefully فرسود. آذربایجان در آن دوران، زیر فشار سنگین مالیاتی، سوءمدیریت شاهزادگان قاجار و تهدید دائمی روس‌ها قرار داشت. مظفرالدین میرزا، برخلاف بسیاری از شاهزادگان فاسد قاجار، قلبی رئوف داشت و از بی‌عدالتی رنج می‌برد، اما فاقد اراده و قدرت لازم برای اصلاح امور بود. او در تبریز، بیشتر به شکار، تفریح و معالجه بیماری‌های مزمن خود مشغول بود تا سیاست.

بیماری‌های او افسانه‌ای بود. از نقرس و درد مفاصل گرفته تا مشکلات شدید کلیوی و قلبی. پزشکان فرانسوی و اتریشی، به طور مداوم بر بالین او حاضر می‌شدند و او را معالجه می‌کردند. همین بیماری‌ها بعدها به یکی از دلایل اصلی سفرهای پرهزینه او به اروپا تبدیل شد. در واقع، مظفرالدین شاه پیش از آنکه یک پادشاه باشد، یک بیمار حرفه‌ای بود که اتفاقاً تاج هم بر سر داشت.

اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات ناصرالدین شاه، در خاطرات خود می‌نویسد: «مظفرالدین میرزا در تبریز، نه ترسی برانگیخت و نه امیدی. او را همه دوست داشتند، چون می‌دانند آزاری به کسی نمی‌رساند، اما هیچ‌کس حساب جدی روی او باز نمی‌کرد. او محکوم بود در سایه پدری قدرتمند، پژمرده شود و هیچ نشانی از یک پادشاه مقتدر در وجودش دیده نمی‌شد.»

رسیدن به تاج و تخت در آستانه ورشکستگی

در اردیبهشت ۱۲۷۵، ناصرالدین شاه با گلوله میرزا رضا کرمانی در حرم شاه عبدالعظیم کشته شد. مظفرالدین میرزا که حالا پنجاه سال از عمرش می‌گذشت، با عجله از تبریز به تهران آمد و تاج بر سر نهاد. او در حالی پادشاه شد که کشور در آستانه فروپاشی مالی قرار داشت. خزانه خالی بود، بدهی‌های خارجی تلنبار شده بود، و دربار غرق در فساد.

نخستین اقدام مظفرالدین شاه، برای جبران این کسری بودجه فاجعه‌بار، سفر به اروپا و گرفتن وام‌های سنگین از روس‌ها و انگلیسی‌ها بود. او که خود را مدیون پزشکان فرنگی می‌دانست و از طرفی شیفته زرق و برق اروپا بود، سه سفر پرخرج به قاره سبز ترتیب داد. این سفرها که با همراهی انبوهی از درباریان فاسد انجام می‌شد، میلیون‌ها تومان خرج روی دست ملت گذاشت.

برای تأمین هزینه‌های سفر، صدراعظم‌های او دست به دامان وام‌های خارجی شدند. معروف‌ترین این وام‌ها، وام ۲۲.۵ میلیون روبلی از روسیه در ازای تعهداتی سیاسی-اقتصادی بود. همچنین، برای اولین بار، تعرفه‌های گمرکی ایران به عنوان تضمین بازپرداخت وام‌ها به خارجی‌ها واگذار شد. در این میان، ژوزف نوز بلژیکی به عنوان رئیس گمرکات ایران منصوب شد و خزانه کشور عملاً در رهن بیگانگان قرار گرفت. مظفرالدین شاه، با ساده‌دلی تمام، این وام‌ها را می‌گرفت و خرج سفر و عیاشی درباریان می‌کرد، بی‌آنکه بداند دارد پایه‌های اقتصادی سلطنت را با دست خود ویران می‌کند.

صدراعظم‌های فاسد: از امین‌السلطان تا عین‌الدوله

دوران مظفرالدین شاه، دوران صدراعظم‌های قدرتمند و فاسدی بود که هر یک به نوبه خود، کشور را به ورطه نابودی کشاندند. نخستین آنها، میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان (اتابک اعظم) بود. او که از دوران ناصرالدین شاه در قدرت بود، استاد گرفتن رشوه، فروختن امتیازات و بازی دادن شاه با تظاهر به خدمت‌گزاری بود. امین‌السلطان برای حفظ قدرت خود، شاه را در لذت‌های زودگذر غرق می‌کرد و او را از واقعیت‌های تلخ کشور دور نگه می‌داشت.

پس از برکناری موقت امین‌السلطان (که بعدها بازگشت و به دست مشروطه‌خواهان کشته شد)، عین‌الدوله به صدارت رسید. عین‌الدوله، داماد خشن و مستبد مظفرالدین شاه، نقطه مقابل شاه بود. او مردی جدی، خشن و مخالف هرگونه اصلاحات بود. سیاست‌های سرکوبگرانه او (از جمله ماجرای گرانی قند و فلک کردن تجار توسط حاکم تهران، علاءالدوله) بود که مستقیماً جرقه اعتراضات مردمی را زد و به انقلاب مشروطه انجامید.

جدول زیر، وضعیت وام‌های خارجی در دوره مظفرالدین شاه را نشان می‌دهد: