تعیین دقیق زمان زندگی زرتشت سپیتمان یکی از بحثهای پیچیده و مورد اختلاف در مطالعات ایران باستان است. منابع گوناگون، تاریخهایی متفاوت از سدههای پیش از میلاد را برای او ذکر کردهاند. با این حال، یک روایت سنتی و رایج، زندگی او را در سده هفتم و ششم پیش از میلاد قرار میدهد و او را همزمان با یک پادشاه مشخص میداند.
پادشاه حامی زرتشت: ویشتاسپ یا گشتاسپ
بر اساس سنت زرتشتی و متون پهلوی، زرتشت در زمان پادشاهی به نام ویشتاسپ یا گشتاسپ میزیست. ویشتاسپ حاکم سرزمینی در شرق ایران، احتمالاً بلخ، بود. او نخستین فرمانروایی است که به زرتشت ایمان آورد و به حامی و پشتیبان اصلی او تبدیل شد. این واقعه که «آمدن دین» نامیده میشود، نقطه عطفی در تاریخ دین زرتشت به شمار میرود.
روایتهای سنتی، به ویژه بر اساس کتاب بندهش، تاریخ ظهور زرتشت را دویست و پنجاه و هشت سال پیش از اسکندر ثبت کردهاند. این تاریخگذاری توسط نویسندگان اسلامی اولیه نیز نقل شده است. بر این اساس، زرتشت در حدود سال ششصد و شصت پیش از میلاد متولد شد و در سال ششصد و بیست و هشت پیش از میلاد شروع به تبلیغ دین خود کرد.
هویت ویشتاسپ
هویت تاریخی ویشتاسپ موضوع بحثهای گستردهای بوده است. برخی از پژوهشگران او را با هیستاسپس، پدر داریوش بزرگ، یکی دانستهاند. این نظریه که نخستین بار توسط آنکتیل دوپرون مطرح شد، زرتشت را همزمان با داریوش بزرگ، یعنی میان سالهای پانصد و بیست و دو تا چهارصد و هشتاد و شش پیش از میلاد، قرار میدهد. با این حال، این همانندسازی با چالشهایی روبهروست، زیرا نام ویشتاسپ در تاریخ ایران باستان به چندین شخصیت مختلف اشاره داشته است.
گروهی دیگر از پژوهشگران با تکیه بر زبان و سبک سرودههای گاتها، که کهنترین بخش اوستا است، قدمت زرتشت را بسیار بیشتر و در حدود هزاره دوم پیش از میلاد میدانند. اما این دیدگاه نیز با تاریخگذاری سنتی که او را در سده ششم پیش از میلاد قرار میدهد، در تضاد است.
جمعبندی تاریخی
با وجود اختلافات، دیدگاه غالب در میان بسیاری از پژوهشگرانی که به روایت سنتی زرتشتی اعتماد میکنند، این است که زرتشت در سده هفتم و ششم پیش از میلاد و در زمان پادشاهی ویشتاسپ، حاکم بلخ، میزیسته است. این تاریخگذاری با شواهد تاریخی مانند سنگنوشتههای داریوش بزرگ که او را یک زرتشتی مؤمن معرفی میکند، همخوانی بیشتری دارد.
احکام دین زرتشت
دین زرتشت بر پایههای اخلاقی، اعتقادی و مناسکی استوار است. احکام این دین را میتوان در سه حوزه اصلی خلاصه کرد: اصول اعتقادی، اصول اخلاقی و مناسک عملی.
اصول اعتقادی
یکم. یگانگی اهورامزدا و ثنویت
زرتشت به پرستش اهورامزدا، خدای دانا، به عنوان خدای یگانه و برتر فراخواند. آموزههای او بر این اصل استوار است که جهان صحنه نبردی میان سپنتا مینو، نیروی خیر و مقدس، و انگره مینو، نیروی شر و ویرانگر، است. این ثنویت بنیادین، تمام جنبههای زندگی انسان را در بر میگیرد و او را در انتخاب میان خیر و شر مسئول میسازد.
دوم. سرنوشت روح و داوری نهایی
بر اساس اعتقاد زرتشتیان، روح انسان پس از مرگ در روز چهارم مورد داوری قرار میگیرد. نیکوکاران به بهشت و بدکاران به دوزخ میروند. در نهایت، در فرشکرد یا پایان جهان، نیروی خیر بر شر پیروز میشود و همه چیز به کمال اولیه خود بازمیگردد.
اصول اخلاقی: پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک
بنمایه اخلاق زرتشتی در سه واژه کهن هومت، هوخت و هوورشت خلاصه میشود:
- پندار نیک: پرورش اندیشههای پاک و الهی و دوری از افکار پلید.
- گفتار نیک: راستگویی، وفای به عهد و پرهیز از دروغ و دشنام.
- کردار نیک: انجام کارهای شایسته، دستگیری از نیازمندان و آبادانی جهان.
این سه اصل، مسیر رسیدن به کمال و رستگاری را برای هر فرد مشخص میکنند. در متون زرتشتی آمده است: «از سه چیز بهترین روی برنگردان: پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک».
قوانین اخلاقی تفصیلی
- وفاداری و امانتداری: شکستن عهد و پیمان، حتی بدون سوگند، گناه محسوب میشود. بازپرداخت بدهی حتی اگر طلبکار توانگر باشد، واجب است.
- عدالت و انصاف: ظلم و بیعدالتی محکوم است و رعایت حقوق دیگران، از جمله کارگران و زیردستان، ضروری است.
- احسان و بخشش: کمک به فقرا و نیازمندان، آبیاری زمینهای خشک و فراهم کردن آب آشامیدنی، از کارهای بسیار نیکو شمرده میشود.
- ازدواج و تشکیل خانواده: ازدواج نه تنها یک وظیفه دینی، بلکه عاملی برای گسترش نیروی خیر در جهان است. کمک به ازدواج جوانان نیازمند نیز از مصادیق بارز احسان است.
مناسک و احکام عملی
یکم. پوشیدن سدره و کشتی
هر زرتشتی از سن بلوغ، حدود شش سال و سه ماه، موظف است سدره یا پیراهن مقدس و کشتی یا بند کمر را بپوشد. کشتی سه بار به دور کمر بسته میشود تا یادآور سه اصل پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک باشد.
دوم. نمازهای پنجگانه
زرتشتیان موظفند پنج بار در روز نماز بخوانند. این نمازها در اوقات مشخصی از شبانهروز ادا میشوند و هر کدام شامل دعاها و نیایشهای خاصی است.
سوم. طهارت و پاکی
پاکیزگی جسم و روح از اصول بنیادین دین زرتشت است. عناصر طبیعی مانند آب، آتش، خاک و هوا مقدس شمرده میشوند و آلوده کردن آنها گناه بزرگی است. قوانین پاکی در وندیداد، بخشی از اوستا، به تفصیل آمده است. این قوانین شامل آیینهای تطهیر برای رفع آلودگیهای جسمی و روحی است.
چهارم. کار و کوشش
کشاورزی و دامداری از شغلهای مقدس و ستوده در دین زرتشت هستند. تنبلی و بیکاری نکوهیده است و هر فرد باید با کار خود به آبادانی جهان یاری رساند.
نتیجهگیری
دین زرتشت، که بر پایه آموزههای زرتشت در حدود سده ششم پیش از میلاد و در زمان پادشاه ویشتاسپ شکل گرفت، یک نظام اعتقادی و اخلاقی جامع است. احکام آن، از یک سو بر پرستش خدای یگانه و نبرد با نیروهای شر استوار است و از سوی دیگر، با تأکید بر سه اصل پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک، مسیر زندگی فردی و اجتماعی پیروان خود را مشخص میکند. مناسکی چون پوشیدن سدره و کشتی، نمازهای پنجگانه و رعایت پاکی، این آموزهها را به عرصه عمل میکشانند.