کودتای ۲۸ مرداد؛ روایتی بی‌پرده از سرنگونی دولت مصدق و زخمی ماندگار بر پیکر دموکراسی ایران

در این میان، مصدق برای دفاع از حقوق ایران راهی دیوان بین‌المللی دادگستری در لاهه و شورای امنیت سازمان ملل شد. دفاعیات مستدل و احساسی او، چهره‌ای قهرمانانه از ایران در افکار عمومی جهان ساخت. جملهٔ معروف او در لاهه: «ما زیر بار زور نمی‌رویم»، به شعار نسلی از مبارزان ضداستعماری در سراسر خاورمیانه و آفریقا بدل شد. اما این پیروزی‌های سیاسی و اخلاقی، نمی‌توانست شکم مردم گرسنه را سیر کند.

شکاف در جبههٔ ملی؛ وقتی متحدان داخلی جدا می‌شوند

اگر فشار خارجی، شمشیری بود از رو کشیده، شکاف‌های داخلی زهری بود که آرام آرام کالبد نهضت را مسموم می‌کرد. جبههٔ ملی از ابتدا یک ائتلاف ناهمگون بود. در یک سو، روشنفکران سکولار و لیبرال قرار داشتند که مصدق را رهبری آرمانی برای دموکراسی‌خواهی می‌دانستند. در سوی دیگر، بازاریان سنتی و روحانیت به رهبری آیت‌الله کاشانی بودند که نگاهشان به سیاست، با محافظه‌کاری مذهبی آمیخته بود.

اختلافات به‌تدریج علنی شد:

• اختیارات ویژه: درخواست مصدق از مجلس برای اعطای اختیارات قانون‌گذاری به مدت شش ماه برای عبور از بحران، به مذاق بسیاری خوش نیامد. مخالفان، او را به دیکتاتوری متهم کردند.
• جدایی کاشانی: آیت‌الله کاشانی که زمانی مردم را به حمایت از مصدق فراخوانده بود، به تدریج از او فاصله گرفت. کاشانی نگران نفوذ حزب توده (کمونیست‌های ایران) و سکولاریسم پنهان در دولت بود. او بعدها در نامه‌ای گلایه‌آمیز نوشت: «من عصای موسی را از دستش گرفتم که دیگر نتواند مارها را ببلعد.»
• نقش حزب توده: حزب توده با وجود قدرت سازماندهی خیابانی بی‌نظیرش، به جای حمایت هوشمندانه از دولت ملی، رویای سقوط مصدق و برپایی یک جمهوری دموکراتیک توده‌ای را در سر می‌پروراند. تظاهرات رادیکال آن‌ها، بهانه به دست مخالفان می‌داد تا دولت را کمونیستی و تهدیدی برای دین و سلطنت معرفی کنند. این رفتار دوگانه، یک بلای استراتژیک برای نهضت بود.

دکتر حسین فاطمی، وزیر خارجهٔ تندرو و وفادار مصدق، در سرمقاله‌های آتشین خود این اختلافات را خنجری از پشت می‌خواند. اما دیگر کار از کار گذشته بود. اپوزیسیون داخلی، با چراغ سبز دربار، آمادهٔ ضربهٔ نهایی می‌شد.

ورود آمریکا؛ از میانجی‌گری تا کودتا

در سال‌های اولیهٔ نهضت، دولت هری ترومن در آمریکا رویکردی محتاطانه و میانجی‌گرانه داشت. آمریکایی‌ها از قدرت‌گیری کمونیست‌ها در ایران نگران بودند، اما گمان می‌کردند می‌توانند از طریق فشار بر بریتانیا، به مصالحه‌ای دست یابند که در نهایت نفوذ غرب را حفظ کند. اما روی کار آمدن دوایت آیزنهاور در ژانویه ۱۹۵۳ همهٔ معادلات را تغییر داد.

در دولت جدید آمریکا، برادران دالس (جان فاستر دالس، وزیر خارجه و آلن دالس، رئیس سیا) قدرت را در دست گرفتند. آن‌ها جهان را نه از دریچهٔ دیپلماسی، که از قاب جنگ سرد می‌دیدند. برای آن‌ها، هر جنبش ملی‌گرایانه‌ای که حاضر به همکاری کامل با بلوک غرب نبود، ذاتاً کمونیستی تلقی می‌شد. به گفتهٔ یکی از تحلیلگران سیا:

«مصدق نه یک کمونیست، بلکه یک ناسیونالیست سرسخت و احساساتی بود که خطرناک‌تر از یک کمونیست عمل می‌کرد، زیرا می‌توانست ایران را ناخواسته به آغوش شوروی بیندازد.»

بریتانیا که در محاصرهٔ اقتصادی و شکایت به دادگاه لاهه شکست خورده بود، گزینهٔ نظامی مستقیم را در گذشته آزموده بود و شکست آن را می‌دانست. آنها نقشهٔ کودتا را با وسواس طراحی کردند و آن را به عنوان یک «عملیات نجات» علیه خطر کمونیسم، به آمریکایی‌ها فروختند. اینگونه بود که عملیات آژاکس (TPAJAX) متولد شد؛ اولین کودتای کلاسیک سازمان سیا در دوران جنگ سرد.

عملیات آژاکس؛ مهندسی یک براندازی

هدایت میدانی عملیات آژاکس را افسر افسانه‌ای سیا، کرمیت روزولت (نوهٔ تئودور روزولت، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا) بر عهده داشت. او به‌صورت مخفیانه وارد ایران شد و با چمدانی پر از دلار، شروع به سازماندهی نیروهای مخالف کرد. استراتژی کودتا بر سه ستون استوار بود:

• ستون نظامی: ژنرال فضلالله زاهدی، افسر بازنشسته و جاه‌طلبی که سابقهٔ همکاری و سپس زندان در دوران مصدق را داشت، به عنوان رهبر نظامی کودتا انتخاب شد. زاهدی شخصیتی ضدکمونیست و وفادار به شاه بود.
• ستون رسانه‌ای و روانی: شبکهٔ گسترده‌ای از روزنامه‌های زرد و توده‌ای‌های دروغین با پول سیا ایجاد شد. این رسانه‌ها روزانه مصدق را به یهودی‌بودن، وابستگی به انگلیس (!) و تضعیف اسلام و سلطنت متهم می‌کردند. همچنین، با اجیر کردن اراذل و اوباش، تظاهراتی به نام حزب توده ترتیب می‌دادند که به اموال عمومی و مساجد حمله کنند تا فضا را ملتهب و جامعه را علیه مصدق بشورانند.
• ستون سلطنت: محمدرضا شاه پهلوی نقشی مردد و محتاط داشت. او از قدرت مصدق و محبوبیتش وحشت داشت و از طرفی از شکست کودتا و از دست رفتن تاج و تختش می‌ترسید. کرمیت روزولت در خاطراتش می‌گوید شاه را باید «مانند گربه‌ای ترسو به گوشه‌ای می‌کشاندیم تا چنگال نشان دهد». نهایتاً با فشار و تطمیع، شاه راضی به امضای دو فرمان سلطنتی (حکم عزل مصدق و نصب زاهدی) شد.

پروپاگاندای مرگبار؛ اخبار جعلی پیش از عصر دیجیتال

یکی از شوم‌ترین و کارآمدترین بخش‌های عملیات آژاکس، عملیات پروپاگاندا بود که امروزه بیش از هر زمان دیگری، برای ما قابل درک است. سیا با پرداخت پول به سردبیران، خبرنگاران، خطیبان و حتی شاعران، جریان سیل‌آسایی از دروغ، تهمت و شایعه به راه انداخت.

این نوع عملیات روانی را می‌توان در چند سطح دسته‌بندی کرد:

• تهمت‌های شخصی: از مصدق به دلیل ارتباط با اقلیت‌های مذهبی، بهایی یا یهودی خواندن او برای تحریک تعصبات عمومی.
• ایجاد رعب و وحشت: چسباندن پوسترهای حزب توده بر در خانه‌ها و تهدید به کشتن صاحبان آن خانه‌ها، برای القای این‌که کشور در آستانهٔ یک انقلاب خونین کمونیستی است.
• تهییج نظامیان: پخش شایعهٔ اینکه مصدق قصد انحلال ارتش و جایگزینی آن با یک گارد شخصی را دارد تا سران نظامی را علیه او بشورانند.
• تفرقه‌افکنی میان متحدین: جعل نامه‌هایی از سوی آیت‌الله کاشانی علیه مصدق و بالعکس، برای اطمینان از اینکه شکاف میان این دو هرگز ترمیم نشود.

این ماشین دروغ‌پراکنی چنان مؤثر بود که بسیاری از مردم عادی و حتی نخبگان سیاسی، جو مسموم آن روزها را واقعیت محض می‌پنداشتند. این تجربه، یک هشدار ابدی برای دموکراسی‌های نوپا در برابر قدرت مخرب اخبار جعلی است.

شب کودتا؛ ۲۵ تا ۲۸ مرداد، چرخش بخت

بامداد ۲۵ مرداد ۱۳۳۲، سرهنگ نعمت‌الله نصیری، فرماندهٔ گارد سلطنتی، با حکم عزل مصدق به درِ خانهٔ او رفت. اما مصدق، برخلاف تصور کودتاچیان، از نقشه آگاه بود. شبکهٔ افسران وفادار در ارتش، به رهبری سرتیپ تقی ریاحی، رئیس ستاد ارتش، نصیری را دستگیر کردند. کودتای ۲۵ مرداد شکست خورد.

صبح آن روز، رادیو تهران با صدای پیروزمندانه اعلام کرد که یک «کودتای نظامی» خنثی شده است. شاه که از ترس جان خود، با یک هواپیمای تک‌موتوره به بغداد و سپس رم گریخته بود، در آستانهٔ سقوط کامل قرار داشت. خیابان‌های تهران مملو از جمعیت شادمان هوادار حزب توده و جبههٔ ملی بود که مجسمه‌های شاه و پهلوی اول را پایین می‌کشیدند. همه چیز برای پایان سلطنت پهلوی آماده به نظر می‌رسید.

اما این اوج پیروزی، نقطهٔ آغاز شکست بود. مصدق، بر اساس قانون‌گرایی و برای جلوگیری از هرج‌ومرج و یک انقلاب کمونیستی، به ارتش و شهربانی دستور داد تظاهرات را متفرق کنند. او همچنین به حزب توده هشدار داد که از خیابان‌ها خارج شوند. این تصمیم وفادارانه به چارچوب قانون، بزرگ‌ترین اشتباه استراتژیک او بود. با خالی شدن خیابان‌ها از نیروهای مردمی که می‌توانستند سپر دفاعی دولت باشند، فضا برای ضدحملهٔ کودتاچیان فراهم شد.

کرمیت روزولت که از شکست اولیه شوکه نشده بود، طرح دوم را به اجرا گذاشت. دیگر نیازی به مخفی‌کاری نبود. آنها به سراغ اراذل و اوباش جنوب شهر، معروف به جاهل‌ها و لوطی‌ها رفتند و با پرداخت پول نقد، آنها را سازماندهی کردند. صبح ۲۸ مرداد، انبوهی از این جمعیت اجیرشده، که برخی کارد و قمه در دست داشتند، از جنوب تهران به راه افتادند. آنها شعار «زنده باد شاه» سر می‌دادند و ابتدا به دفاتر روزنامه‌های طرفدار دولت و سپس به خانهٔ مصدق یورش بردند.

هم‌زمان، واحدهای نظامی که با پول سیا خریداری شده بودند یا از ابتدا در دسیسه بودند، با تانک‌های شرمن وارد عمل شدند. نبرد سنگینی در اطراف خانهٔ مصدق در خیابان کاخ درگرفت. محافظان وفادار او تا آخرین فشنگ جنگیدند، اما در برابر تانک‌ها و نیروهای فزایندهٔ شورشی، مقاومت درهم شکست. تلفات آن روز هیچ‌گاه به طور رسمی اعلام نشد، اما برآورد می‌شود صدها نفر کشته و زخمی شدند. دکتر فاطمی، یار وفادار مصدق، را چند ماه بعد، به شکلی فجیع اعدام کردند.

بازگشت استبداد و ریشه‌های انقلاب ۵۷

پیروزی کودتا، فقط سقوط یک دولت نبود؛ مرگ یک رویا بود. فضلالله زاهدی بلافاصله به عنوان نخست‌وزیر جدید منصوب شد و شاه که به ایران بازگشته بود، دیگر آن پادشاه مردد سابق نبود. او از این پس، قدرت را قبضه کرد. تمام نهادهای دموکراتیک نوپا، از جمله مجلس و احزاب مستقل، زیر فشار و سرکوب له شدند.

مهم‌ترین پیامدها را می‌توان در این موارد خلاصه کرد:

• کنسرسیوم نفتی: رویای ملی شدن کامل نفت برای همیشه به خاک سپرده شد. در سال ۱۹۵۴، قرارداد جدیدی موسوم به کنسرسیوم منعقد شد. بر اساس آن، دیگر شرکت نفت ایران و انگلیس صاحب اختیار نبود، بلکه یک کنسرسیوم بین‌المللی از کمپانی‌های آمریکایی (چهار شرکت از “هفت خواهران”)، انگلیسی، هلندی و فرانسوی کنترل استخراج، پالایش و بازاریابی نفت ایران را تا ۲۵ سال آینده در دست گرفتند. اگرچه به‌طور ظاهری اصل مالکیت ایران بر مخازن به رسمیت شناخته شد، اما عملاً حاکمیت ملی بر نفت به بند کشیده شده بود. سهم ایران تنها ۵۰ درصد از سود خالص تعیین شد، در حالی که شعار مصدق «نفت ایران برای ایرانیان» بود.
• پایان دموکراسی: دوران پس از کودتا، شاهد شکل‌گیری یک دیکتاتوری نظامی-سلطنتی بود. ساواک، پلیس مخوف امنیتی شاه، با کمک موساد و سیا تأسیس شد و هرگونه صدای مخالفی را در نطفه خفه می‌کرد. فضای باز سیاسی که در دوران نهضت ملی تجربه شده بود، جای خود را به خفقان محض داد.
• کاشت بذر انقلاب ۵۷: شاید ناخواسته‌ترین و تاریخی‌ترین پیامد این کودتا، مشروعیت‌زدایی کامل از سلطنت پهلوی بود. از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به بعد، رژیم شاه دیگر نه بر پایهٔ حمایت مردمی، که بر سرنیزهٔ ارتش و حمایت آمریکا استوار بود. این روایت که شاه را «دست‌نشاندهٔ بیگانگان» می‌خواند، دیگر نه یک شعار سیاسی، که یک حقیقت غیرقابل انکار تاریخی تلقی می‌شد. ۲۵ سال بعد، در جریان انقلاب ۱۳۵۷، میلیون‌ها نفری که به خیابان‌ها ریختند، شعار می‌دادند: «مصدق، مصدق، راهت ادامه دارد» و «۲۸ مرداد را فراموش نمی‌کنیم». انقلاب ۵۷، به تعبیر بسیاری از مورخان، یک انتقام تاریخی از واقعهٔ ۲۸ مرداد بود. خاطرهٔ جمعی ایرانیان از این خیانت، آنچنان قدرتمند بود که هرگونه تلاش برای اصلاحات از بالا را محکوم به شکست می‌کرد.

کودتای ۲۸ مرداد، یک تراژدی مدرن بود. روایتی از مردی که سعی داشت با ابزار قانون، با اژدهای استعمار بجنگد، اما در نهایت توسط ترکیبی مهلک از توطئهٔ خارجی، خیانت داخلی، ساده‌لوحی سیاسی و بداقبالیِ تاریخی بلعیده شد. این واقعه، نه یک نقطه در تاریخ، که گسل همیشه‌لرزان سیاست و جامعهٔ ایران است. هر بار که زمزمهٔ استقلال و حاکمیت ملی در این سرزمین بلند می‌شود، سایهٔ بلند مردی با عمامهٔ سفید و نگاه خسته، بر دیوار تاریخ می‌افتد و زمزمه می‌کند: «بیدار باشید که بهای آزادی، هوشیاری ابدی است.» فهمیدن ۲۸ مرداد، فهمیدن ایران امروز است؛ کشوری که هنوز، در کشاکش میان آرمان‌های گذشته و واقعیت‌های خردکنندهٔ سیاست جهانی، به دنبال راهی برای آشتی با تاریخ خود می‌گردد.