چه گوارا: فراتر از اسطوره، کالبدشکافی یک انقلابی پیچیده و میراث ماندگارش

نتیجه این سیاست‌ها در اواسط دهه‌ی ۱۹۶۰، بحرانی عمیق بود. کوبا در آستانه‌ی فروپاشی اقتصادی قرار گرفت. چه در نطق‌های معروفش، کارگران را به خاطر «نداشتن روحیه‌ی سوسیالیستی» سرزنش می‌کرد، اما واقعیت این بود که اراده‌گرایی (Voluntarism) او بدون پشتوانه‌ی مادی، دیوار سخت ریاضیات و نیازهای اولیه‌ی انسانی را نمی‌توانست بشکند. این شکست داخلی، شاید یکی از دلایلی بود که او را دوباره به سمت ماجراجویی بین‌المللی و ترک کوبا سوق داد. میخانه‌داری اقتصاد برای مردی که فقط بلد بود شمشیر بزند، بسیار کسالت‌آور و ناامیدکننده بود.

مرگ در سازمان ملل: شمشیر علیه دلار

در حالی که اقتصاد کوبا در تقلا بود، چه گوارا در صحنه‌ی بین‌الملل به عنوان یک دولتمرد-چریک می‌درخشید. او در سال ۱۹۶۴ در مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی‌ای آتشین ایراد کرد که عصاره‌ی خشم جنوب جهانی بود. با پیراهن نظامی و چشمانی نافذ، او تمام دیپلماسی مرسوم را زیر پا گذاشت. در آن سخنرانی، او تنها به کوبا نپرداخت، بلکه از پاناما، ویتنام، و آفریقای جنوبی گفت. او در تریبونی که نماد قدرت بود، ایالات متحده را متهم به امپریالیسم اقتصادی کرد و از حق ملت‌ها برای مبارزه‌ی مسلحانه دفاع نمود.

«این یک اجتماع برابر ملت‌ها نیست. اینجا بوی باروت جنگ‌های آینده به مشام می‌رسد، جایی که فقرا، این ‘محکومان زمین’، دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند جز زنجیرهایشان.»

حضور او در سازمان ملل یک نمایش بی‌نظیر بود. در حالی که دیگر دیپلمات‌ها کت و شلوار پوشیده بودند، چه، تفنگ و چکمه‌هایش را به خانه برده بود اما زبان بدنش همان زبان یک چریک بود. او با این حضور، خود را از یک قهرمان ملی کوبایی به نماد بین‌الملل‌گرایی پرولتری ارتقا داد. برای مردم جنوب، او اسطوره‌ای زنده بود که جرات گفتن حقیقت را به صورت قدرت داشت.

کنگو و بولیوی: کالبدشناسی یک شکست حماسی

چه گوارا نمی‌توانست در هاوانا بماند و شاهد بوروکراتیزه شدن انقلابش باشد. او برای «صادر کردن انقلاب» طراحی‌ای متافیزیکی داشت. در آوریل ۱۹۶۵، او نامه‌ی خداحافظی معروف خود را برای فیدل نوشت و به همراه تعدادی از رفقای کوبایی، به طور مخفیانه راهی کنگو شد تا در انقلاب شورشیان لوران کابیلا شرکت کند. این نخستین گام به سوی سقوط بود.

فاجعه‌ی کنگو، زخم سنگینی بر اعتبار نظریه‌ی نظامی او بود. چه انتظار داشت با ورود یک گروه کوچک خارجی، بتواند آتش انقلاب را روشن کند. اما در میدان نبرد با واقعیتی تلخ روبرو شد: فقدان انضباط، نژادپرستی داخلی، و خرافات در میان مبارزان کنگویی که رهبرانشان بیشتر از تفنگ به طلسم جادوگران (Dawa) باور داشتند. چه، مارکسیستی که بر منطق تاریخی تکیه داشت، نمی‌توانست بپذیرد که شورشیان، آب رودخانه را به خاطر «نفرین دشمن» نمی‌نوشند. پس از هفت ماه ناکامی و بیماری (مالاریا و آسم فلج‌کننده)، چه مجبور به عقب‌نشینی تحقیرآمیز شد.

اما تسلیم در قاموس او نمی‌گنجید. او از کنگو به تانزانیا گریخت و در سفارت کوبا در پراگ مدتی مخفی شد و کتابی تند و تیز درباره‌ی شکست کنگو نوشت. سپس، با ظاهری تغییر یافته، راهی بولیوی شد. انتخاب بولیوی اشتباه محاسباتی بزرگ‌تری بود. او در جنگل‌های تنک و ناآشنای جنوب شرقی بولیوی، نه حمایت دهقانان را داشت، نه حزب کمونیست بولیوی که به رهبری مسکو وفادار بود با او همکاری می‌کرد. ماریو مونجه، رهبر حزب، در ملاقاتی سرد و سرنوشت‌ساز به چه گفت که اگر فرماندهی را به حزب ندهد، هیچ کمکی دریافت نخواهد کرد. چه نیز که حاضر به مصالحه بر سر اصولش نبود، پاسخ منفی داد. او در بولیوی کاملاً منزوی بود.

دفتر خاطرات بولیوی او، سندی است تکان‌دهنده از فروپاشی تدریجی یک اسطوره. جملات کوتاه و بریده، روایتگر گرسنگی، خیانت، و ناامیدی است:

«بدون تحرک، بدون غذا، بدون دهقان… وضعیت به سرعت در حال تبدیل شدن به یک کابوس است.»

در هشتم اکتبر ۱۹۶۷، در دره‌ی کبرادا دل یورو، حلقه محاصره تنگ شد. چه که از ناحیه پا مجروح شده و تفنگش بر اثر اصابت گلوله از کار افتاده بود، دستگیر شد. آخرین دیالوگ او با سربازی که اسیرش کرده بود، همه چیز را بیان می‌کند: «آرام باش و خوب نشانه بگیر. داری یک مرد را خواهی کشت.» در نهم اکتبر، در کلاس درس مدرسه‌ی روستایی لا ایگرا، مامور سازمان سیا، فلیکس رودریگس، دستور اعدام را صادر کرد. سرباز ماریو تران، که چشمان بسته‌ی چه را نمی‌دید، با تیربار او را کشت تا «کشته شدن در نبرد» به نظر برسد. عکس‌های جسد او بر روی تخت سیمانی، بی‌اختیار یادآور مرثیه‌ی رنسانس و تابلوی سوگواری مسیح از آندره‌آ مانتنیا بود. چه گوارا در مرگ، قدرتمندتر از زندگی شد.

میراث پوست‌شده: از پیکسل تا پاپ

دشمنانش گمان می‌کردند با کشتن او، روحش را نیز دفن کرده‌اند. اما اشتباه بزرگ تاریخ همین بود. عکسی که آلبرتو کوردا در سال ۱۹۶۰ از او گرفت، «چریک قهرمان» (Guerrillero Heroico)، به یک سیمولاکروم (Simulacrum) تبدیل شد: کپی‌ای بدون اصل. چهره‌ی چه چنان از زمینه‌ی تاریخی‌اش جدا شد که امروز بر سینه‌ی نوجوانانی نقش می‌بندد که شاید حتی نام بولیوی را نشنیده باشند. این والاییِ نمادین، یک تراژدی فلسفی است.

از منظر نظری، سهگانگی تفکر چه همچنان الهام‌بخش و مناقشه‌برانگیز است: نخست، مفهوم انسان نوین که واکنشی به دترمینیسم خشن اقتصادى بود و فرهنگ‌گرایی را پیش کشید. دوم، تئوری فوکوئیسم (Foco Theory) مبنی بر اینکه گروه کوچکی از پیشتازان مسلح می‌توانند شرایط عینی انقلاب را، حتی در غیاب آن، خلق کنند. بولیوی شکست عملی این تئوری بود اما هم‌اکنون نیز در اشکال مختلف شورش‌ها طنین‌انداز است. سوم، ضد امپریالیسم رادیکال که او را از یک ناسیونالیست متمایز می‌کرد و به یک بین‌الملل‌گرا بدل می‌ساخت.

چه گوارا را نمی‌توان در موزه‌ها حبس کرد. او یک روح سرگردان در قرن بیست و یکم است. در اعتراضات کارگری، در شعارهای دانشجویان علیه نئولیبرالیسم، و حتی در نگاه شکاک به تکنوکراسی مدرن، او هنوز زنده است. اما هشدار تاریخ بولیوی جدی است: آرمان‌خواهی بدون تحلیل ماتریالیستی، به انزوای مرگباری می‌انجامد. شاید بزرگ‌ترین درس چه گوارا برای نسل امروز این باشد که اخلاقیات انقلابی بدون استراتژی واقع‌بینانه، نهایتاً به چیزی جز یک قاب عکس زیبا بر دیوار تاریخ تبدیل نخواهد شد. او شکست خورد تا ما بیاموزیم که پیروزی، شاید پیچیده‌تر از یک حماسه‌ی پارتیزانی باشد. او مرد، نه به خاطر دشمنانش، که به خاطر اصرار مطلق‌گرایانه‌اش بر ماهیت خود؛ و دقیقاً به همین دلیل، نامیرا شد.