تصور کنید در تابستانی گرم و غرق در غبار طلایی آفتاب، در قطاری ایستادهاید که مقصدش ناکجاآبادی میان خندقهای گلآلود و سیمخاردار است. اروپا در سال ۱۹۱۴ نفس میکشید، اما هوایی که در ریههایش جریان داشت، بوی باروت میداد و طعم تباهی. هیچکس فکرش را نمیکرد که شلیک یک گلوله به سوی آرشیدوک فرانتس فردیناند، فقط یک ترور نباشد؛ بلکه چکشی باشد که بر شیشهی نازک تمدن فرود میآید. این جنگ، تنها نبرد ژنرالها بر نقشههای ستاد نبود، بلکه میدانی بود برای رقص مرگ با کارد و چنگال مدرنیته. از نخستین روزهای توهمِ «تا کریسمس تمام میشود» تا آتشبسِ دروغینی که بذر جنگ بعدی را کاشت، این روایتِ هزارتوی ویرانی، نوآوری و جنونِ مطلق بشری است.
مهمان ناخوانده در جشن اشرافیت؛ اروپایی که انبار باروت بود
اروپا در آستانهی قرن بیستم، به قصر بلورین شیشهای میمانست که ساکنانش در آن والس میرقصیدند، اما متوجه ترکهای عمیق زیر پای خود نبودند. ملیگرایی همچون بیماریای مُسری، ملتها را به جان هم انداخته بود. در فرانسه، زخم چرکین شکست از بیسمارک و از دست دادن آلزاس-لورن، عقدهای تاریخی را مثل خوره در روح مردم میخورد. در آن سوی راین، امپراتوری آلمان که تازه با خون و آهن جوشکاری شده بود، حالا نه فقط به قدرت صنعتی، که به قدرت دریایی و استعماری چشم طمع دوخته بود و قیصر ویلهلم دوم با سبیلهای رو به بالای اغراقآمیزش، رؤیای «جایی زیر آفتاب» را در سر میپروراند.
«نقشههای ما در ستاد کل، شاهکارهایی از مهندسی لجستیک بودند. تنها مشکل این بود که برای یک تمدن ریلی طراحی شده بودند، نه برای گل و لای فلاندر.» – یادداشتهای یک افسر گمنام ستاد ارتش آلمان
در شرق، امپراتوری اتریش-مجارستان، این موزائیک فروپاشیده از اقوام، همچون بیماری رو به موت میماند که برای زنده ماندن به یک نسخهی شوکدرمانی نیاز داشت. اسلاوها، چکها، و بوسنیاییها زیر یوغ دوگانهی وین و بوداپست، به ناسیونالیسم نه به چشم یک ایده، که به چشم یگانه راه نجات مینگریستند. در این میان، امپراتوری روسیه خود را «پدر ملتهای اسلاو» میدانست؛ غولی با پاهای گِلی که زیر پوستهی تزاریسم، انقلاب مثل گدازههای آتشفشان در حال جوشیدن بود. و بریتانیا، با آن دیپلماسی متکبرانهی «انزوای باشکوه» ، بیشتر از هر چیز، نگران حفظ تعادل قدرت و امنیت کانالهای تجاریاش بود. این شبکهی پیچیده از ائتلافهای پنهان و آشکار، اروپا را شبیه به انبار باروتی کرده بود که فقط منتظر یک جرقه بود.
نظام اتحادها دقیقاً همان جعبهی پاندورایی بود که سیاستمداران تصور میکردند با پیچیدگیاش صلح را تضمین میکند. اتحاد سهگانه (آلمان، اتریش-مجارستان، ایتالیا) و اتفاق سهگانه (فرانسه، روسیه، بریتانیا) در واقع تار عنکبوتی بودند که هر حشرهای در یک گوشهاش گیر میافتاد، تمام تار را به لرزه درمیآورد. وقتی ولیعهد اتریش در خیابانهای سارایوو ترور شد، ماشین جنگی نه به خاطر خشم، که به خاطر خودکاریِ برنامههای موبیلیزاسیون به راه افتاد. راهآهنها از پیش زمانبندی شده بودند، تلگرافها کلیککنان دستورات را مخابره میکردند و بوروکراسی مرگ پیش از آنکه عقل انسانی فرصت تنفس پیدا کند، دنیا را به کام سنگرها کشاند.
شعله در شالیزار بالکان؛ تروری که جهان را به آتش کشید
سارایوو، شهری که در آن شرق و غرب چون دو ابرو به هم گره خورده بودند، در ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴ میزبان آرشیدوک فرانتس فردیناند و همسرش سوفی بود. طنز تلخ تاریخ اینجاست که آرشیدوک، تقریباً تنها مرد قدرتمندی در وین بود که با اسلاوها همدردی میکرد و رویای فدرالیسم سهگانه را در سر داشت. اما برای گاوریلو پرینسپ، جوان صرب بوسنیایی و عضو سازمان «دست سیاه» ، او نماد سرکوب بود. وقتی رانندهی آرشیدوک در خیابان فرانتس یوزف راه را گم کرد و مجبور به دنده عقب گرفتن شد، تقدیر تاریخی، هدف را در برابر گلولههای پرینسپ قرار داد. این لحظه، یک ترور سیاسی صرف نبود؛ اینجا نقطهی صفر اخلاقی قرن بیستم بود.
چرخدندههای دیپلماسی با سرعتی هراسآور شروع به چرخش کردند. اتریش-مجارستان، اولتیماتومی به صربستان داد که عمداً برای رد شدن طراحی شده بود. در این میان، ویلهلم دوم در آلمان «چک سفید» معروف خود را امضا کرد و به وین اطمینان داد در هر صورت پشتیبانش خواهد بود. روسیه به نشانهی حمایت از «برادران اسلاو» بسیج عمومی اعلام کرد. و اینجا بود که برنامهی جنگی شلیفن در آلمان همچون هیولایی مکانیکی از کشوی میزها بیرون پرید: بر اساس این نقشه، اگر روسیه بسیج میشد، آلمان میبایست فوراً به فرانسه حمله میکرد. وقتی از سیاستمداران پرسیدند آیا میشود قطار حامل سربازان را برگرداند، ژنرالها پاسخ دادند: «حرکت قطارها دیگر قابل توقف نیست، این یک آشوب لجستیکی ایجاد میکند.» بدین ترتیب، ارادهی فناوری بر عقل سیاسی چیره شد.
| قدرت مرکزی | تاریخ اعلان جنگ | قدرت متفق | تاریخ اعلان جنگ |
|---|---|---|---|
| اتریش-مجارستان | ۲۸ جولای ۱۹۱۴ (به صربستان) | صربستان | (تحت تهاجم) |
| آلمان | ۱ آگوست ۱۹۱۴ (به روسیه) | روسیه | (تحت تهاجم) |
| آلمان | ۳ آگوست ۱۹۱۴ (به فرانسه) | فرانسه | (تحت تهاجم) |
| بریتانیا | ۴ آگوست ۱۹۱۴ (به آلمان) | بلژیک | (بیطرفی نقض شد) |
«چراغها در سراسر اروپا خاموش میشوند. ما در طول حیات خود دیگر روشن شدن آنها را نخواهیم دید.» – سر ادوارد گری، وزیر خارجه بریتانیا، در شامگاه اعلان جنگ.
سال ۱۹۱۴ با توهم پیروزی سریع آغاز شد. آلمانیها از طریق بلژیک بیطرف به سوی پاریس تاختند، غافل از اینکه مقاومت بلژیکیها و خطوط تدارکاتی کشآمده، زمان کافی به فرانسویها داد. در نبرد مارن، ارتش فرانسه با فرماندهی ژنرال ژوفر و با کمک تاکسیهای معروف پاریسی که سربازان را به خط مقدم رساندند، موج آلمانی را در هم شکست. «معجزه مارن» نه یک پیروزی درخشان، که پایان یک توهم بود: جنگ برقآسا مُرد، و جنگ فرسایشیِ سنگرها متولد شد. رقابت برای رسیدن به دریا آغاز شد و دو ارتش همچون دو مار زخمی در خاک بلژیک و شمال فرانسه پیچیدند تا اینکه جبههای ممتد از کانال مانش تا سوئیس شکل گرفت.
هنگامی که زمین، تمدن را بلعید؛ هویت جدیدی به نام «سنگر»
در نبرد ایپر، چیزی شکست که هرگز ترمیم نشد: روح ایدهآلیسم قرن نوزدهمی. اینجا بود که سنتز وحشت رخ داد؛ ملاقات باروت با خاک رس. نظام سنگرها یک مصیبت جغرافیایی نبود، یک وضعیت اگزیستانسیال بود. مردان در هزارتوهایی از کیسههای شن، گل و لای چسبناک، و پیکرهای متلاشیشده زندگی میکردند. مفهوم «زمین هیچکس» - No Man’s Land - تنها یک عارضهی طبیعی نبود، بلکه فلسفهای برای نیستی بود: فضایی خالی، مملو از جمجمه، سیمخاردار و علفهای هرز سمی که هر جنبندهای در آن هدف گلوله قرار میگرفت.
زندگی در سنگر، انسان را به موجودی تروگلودیت (غارنشین) تقلیل داد. چرخهی روزمره نه با خورشید، که با زمانبندی «ایستادن در برابر حمله» در سپیدهدم و غروب تنظیم میشد. پای سنگر، بیماری چرکین ناشی از ایستادن مداوم در آبهای گندیده و یخزده، پاها را به تودههای سیاه و متعفنی تبدیل میکرد که باید اره میشدند. موشها به اندازهی گربههای خانگی رشد میکردند و از اجساد تغذیه میکردند؛ برخی سربازان روایت کردهاند که این موشها ابتدا چشمها و سپس احشای نرم مردگان را میخوردند. شپش همدم همیشگی بود و بوی تعفن ترکیبی از کلرآهک (برای ضدعفونی)، عرق کهنه، گوشت فاسد و دود لیدیت (نوعی ماده منفجره) فضا را غیرقابل تنفس میکرد. و سپس باران میبارید، نه باران حیات، که بارانی که گورهای دستهجمعی را میشست و استخوانها را نمایان میکرد.
در این جهنم، هنر و ادبیات واکنشی دیوانهوار نشان دادند. شاعری چون ویلفرد اوون، که خود بعدها درست یک هفته پیش از آتشبس کشته شد، نوشت که «تمام چیزی که شاعران میتوانند بخوانند، حقیقت است: ترحم.» زیگفرید ساسون، قهرمان جنگ که به مخالف سرسخت آن بدل شد، این خشونت را «جنگی کهنه و دیوانه» نامید. در نقاشیها، اکسپرسیونیسم و دادائیسم زادهی همین سنگرها بودند. وقتی نظم هندسی جهان با ترکش گلولهای از هم میپاشید، نقاشی رئالیستی دیگر بیمعنا بود. هنرمندان مجبور شدند برای به تصویر کشیدن چهرهی پارهپارهی حقیقت، صورتهای انسان را تکهتکه کنند. این ویرانی، پدر مستقیم مدرنیسم ادبی و هنری بود؛ مدرنیسمی که نه بر پایهی امید به آینده، که بر شالودهی شک و ازهمگسیختگی بنا شد.
جهنم سبز و سرخ؛ وردن، سم و کشتار صنعتی
سال ۱۹۱۶ نقطهی اوج جنون استراتژیک بود. ژنرال اریش فون فالکنهاین، رئیس ستاد ارتش آلمان، نقشهای شیطانی برای نبرد وردن کشید. هدف او تصرف یک شهر نبود، بلکه «خونکشی از ارتش فرانسه» بود. او میخواست در مکانی که فرانسویها به دلایل احساساتی و غرور ملی هرگز عقبنشینی نمیکنند، آنها را به کام توپخانه بکشاند. وردن تبدیل به چرخگوشتی شد که ده ماه بیوقفه چرخید و سیصد هزار نفر را بلعید. قلعهی دوومون دستبهدست میشد و زمین زیر آتش ممتد به غباری نرم و سمی تبدیل شده بود که ریهها را پر میکرد. آنها که زنده ماندند، دیگر هرگز کاملاً به دنیای زندگان بازنگشتند.
«از وردن برگشتم، اما وردن از من بیرون نیامد. هر شب صدای زنگ تلفن میدان نبرد جای صدای ضربان قلبم را میگیرد.» – خاطرات یک سرباز گمنام فرانسوی.
در این سوی خط، یعنی سوم، بریتانیاییها نیز فاجعهای به وسعت یک نسل ساختند. در نخستین روز نبرد سوم، اول جولای ۱۹۱۶، ارتش بریتانیا بزرگترین تلفات یکروزه در تاریخ خود را متحمل شد: نزدیک به شصت هزار نفر کشته و زخمی، که بیست هزار نفرشان در همان ساعات اولیه جان باختند. سربازانی که به دستور فرماندهان، شانهبهشانه و با قدمهای آرام (به دلیل حمل بار سنگین) به سوی مسلسلهای ماکسیم آلمانی راه میرفتند، عملاً مرتکب خودکشی گروهی شدند. آنها تصور میکردند گلولهباران هفتروزه، سیمخاردارها را نابود کرده، اما واقعیت این بود که سیمها کنده شده و در هم پیچیدهتر شده بودند و آلمانیها در پناهگاههای عمیق بتنی جان سالم به در برده بودند تا از این کشتار فیلمبرداری تفریحی کنند. سوم، نماد شکاف مرگبار بین افسران ستاد در عقبهی امن و سربازان پیادهنظام در خط مقدم بود.
اما شاید هیچ جنبهای از این جنگ، مدرنیتهی وهمناک آن را بهتر از سلاحهای شیمیایی نشان ندهد. در ایپر، گاز کلر برای نخستین بار پرده از رخ کریه علم برداشت. گازی زرد-سبز که پایینتر از سطح زمین میخزید و سربازان را کور میکرد و ریههایشان را طوری پر از اسید میکرد که غرق در خون خود میشدند. مهندسان شیمی با شور و اشتیاق هر دو طرف، انواع مرگآورتری طراحی کردند: فسژن با بوی یونجهی گندیده که قاتلی خاموش بود و گاز خردل که نه فقط ریه، که پوست را تاول میزد و چشمها را ذوب میکرد. این گاز چسبناک ساعتها روی زمین میماند و سربازی که برای سنگر گرفتن شیرجه میرفت، صورتش را در مرگ میمالید. ماسکهای ضدگاز اولیه، با آن خرطومهای عجیب، چهرهی سربازان را به موجوداتی فراانسانی و هیولاگونه بدل کردند؛ تصویری از انسان در عصر تکنولوژی: قربانی و جلاد همزمان.
اسبهای آهنین در گل؛ تانک، زیردریایی و مرگ شوالیهگری
قرون وسطی سرانجام در گل و لای فلاندر و در برخورد با تانک مُرد. سوارهنظام با نیزههای براق و شمشیرها، در برابر مسلسلها به مثابه «خودکشی باشکوه» تنزل یافت. اما خلاء تحرک باید پر میشد. اختراع مارک I بریتانیا، این اژدهای آهنی لوزیشکل، در ابتدا بیش از آنکه مؤثر باشد، ترسناک بود. در نخستین حضورشان در نبرد فلرس-کورسلت، این هیولاها که با سرعت پیادهروی یک انسان حرکت میکردند، با سروصدای گوشخراش و مقاومت در برابر گلوله، وحشت را به قلب آلمانیها انداختند. اما این ماشینهای نخستین، به طرز فاجعهباری آسیبپذیر بودند: داخلشان به جهنمی از دود، دمای طاقتفرسا و گازهای سمی تبدیل میشد و خدمه اغلب پیش از رسیدن به دشمن، بیهوش میشدند.
در دریاها نیز، انقلاب صنعتی، جوانمردی را به قعر اقیانوس فرستاد. زیردریاییهای U-Boat آلمانی، دکترین جدیدی به نام «جنگ نامحدود زیردریایی» را اجرا کردند. پیش از این، قوانین نبرد دریایی حکم میکرد کشتی تجاری دشمن توقیف شود و خدمهاش فرصت پیاده شدن داشته باشند، اما یک او-بوت شکننده نمیتوانست روی آب بیاید و ریسک کند. بنابراین، بدون اخطار اژدر میزدند و ناپدید میشدند. غرق شدن کشتی مسافربری لوسیتانیا در ۱۹۱۵ که نزدیک به ۱۲۰۰ غیرنظامی، از جمله ۱۲۸ آمریکایی را کشت، خشم جهانی را برانگیخت و تقریباً پای آمریکا را زودتر به جنگ باز کرد. دریا دیگر پهنهی نبرد قهرمانان نبود، به قتلگاهی پنهان تبدیل شده بود که ملوانان در اعماق دریا، در بدنههای پیچخوردهی آهنی، آرام و بیصدا میسوختند یا خفه میشدند.
آسمان اما، آخرین سنگر شوالیهگری فردی بود. در ابتدای جنگ، خلبانان با هواپیماهای چوبی و پارچهای که به زحمت کنار هم نگه داشته شده بودند، به پرواز درمیآمدند و برای یکدیگر دست تکان میدادند. اما این رمانتیسیسم هوایی عمری کوتاه داشت. به زودی مسلسلهای هماهنگشده با پروانه اختراع شدند و «سگجنگها» (Dogfights) بر فراز سنگرها آغاز گشت. چهرههایی چون مانفرد فن ریشتهوفن، «بارون سرخ» بدنام، تبدیل به ستارههای رسانهای شدند، اما مرگ آنها اغلب به همان سرعت و بیرحمی سربازان پیاده بود. هواپیماها از شناسایی به بمباران استراتژیک کشیده شدند و غیرنظامیان در لندن و پاریس برای نخستین بار طعم وحشت از آسمان را چشیدند؛ پیشدرآمدی بر آخرالزمان بعدی.
بنبازِ گوشت و استخوان؛ تاکتیکی که جز تلفات چیزی جابجا نکرد
هیچ واژهای در تاریخ نظامی به اندازهی «گذر از بالا» (Going Over the Top) حامل بار تراژدی و پوچی نیست. فرمان با سوت افسر صادر میشد و موجی از مردان، با سرنیزههای متصل و بار سنگین آذوقه، از نردبانهای چوبی بالا میرفتند تا با آتش سنگین (Barrage) روبرو شوند. راه رفتن در آتش تدافعی نه یک استعاره، که واقعیتی مکانیکی بود. مسلسلها با نرخ آتش ششصد گلوله در دقیقه، معادلهی ریاضی بقا را به صفر میرساندند. تلاشها برای شکستن این بنبست، اغلب فاجعهبارتر از خود سکون بود. نبرد پاشندیل (ایپر سوم) در ۱۹۱۷ به نماد بینهایتِ گل تبدیل شد. بارش بیسابقه و انهدام سیستمهای زهکشی توسط توپخانه، میدان نبرد را به باتلاقی بیانتها بدل کرد. مردان و اسبها در چالههای گل فرو میرفتند و غرق میشدند و فرماندهان همچنان اصرار داشتند که «پیشروی ادامه دارد».
«نقشهها میگفتند ما دو مایل پیش رفتهایم. اما وقتی به خط مقدم رسیدم، سربازان همچنان در همان سنگرهای سه هفته پیش بودند، با این تفاوت که حالا تا کمر در آب بودند و پایشان گندیده بود.»
تنها نوآوری تاکتیکی واقعی در این دوران، تاکتیکهای نفوذ (Infiltration) یا هاتیر (Hutier) توسط آلمانیها بود. به جای موجهای انسانی، گروههای کوچک و زبدهی سربازان طوفان (Stosstruppen) مسلح به نارنجک و مسلسلهای سبک، از شکافهای خط دشمن عبور میکردند و مراکز فرماندهی را هدف میگرفتند و سنگرهای مقاومت را دور میزدند. این فلسفهی «نفوذ کن، نه اینکه نابود کنی» ، پدر تاکتیکهای بلیتزکریگ در جنگ بعدی شد. اما در آن زمان، این موفقیتها نیز بیهوده بود، چرا که نیروهای نفوذی آنقدر سریع پیش میرفتند که توپخانه و تدارکات اسبکشیده توان همراهی با آنها را نداشت. هر پیروزی تاکتیکی، خود تبدیل به یک شکست لجستیکی میشد.
در همین حین، در ستادهای عقب، ژنرالهایی چون داگلاس هیگ بریتانیایی یا کادرنای ایتالیایی همچنان به استراتژی «اصطکاک» (Attrition) ایمان داشتند؛ این باور که اگر ما ده هزار نفر بدهیم و دشمن دوازده هزار نفر بدهد، در نهایت ما پیروزیم. این حسابداری مرگ، که انسان را به موجودی مصرفشونده تقلیل میداد، شاید تلخترین جنبهی مدیریت جنگ بود. شورشهای سربازان در ۱۹۱۷، به ویژه در ارتش فرانسه، واکنش مستقیم به این نگاه کمیتهمحور به روح انسان بود. سربازان فرانسوی که پس از حملهی فاجعهبار نویل به ستوه آمده بودند، از رفتن به سنگرها سر باز زدند، نه از روی بزدلی، بلکه از سر اعتراض به حماقت محض. آنها حاضر بودند بمیرند، اما نه به عنوان یک آمار در دفترچهی یادداشت یک ژنرال.
وقتی عقبه نیز سنگر میشود؛ جنگ تمامعیار و فروپاشی اجتماعی
جنگ جهانی اول پردهی میان میدان جنگ و خانه را برای همیشه پاره کرد. این یک «جنگ تام» (Total War) بود. جنگ دیگر ماجراجویی سربازان حرفهای نبود، بلکه میلیونها غیرنظامی مستقیماً در ماشین عظیم تدارکات درگیر شدند. زنان از خانهها بیرون آمدند و نه فقط در مزارع، که در کارخانههای مهماتسازی مشغول شدند. دختران جوان با پوستی که از مواد شیمیایی TNT به رنگ زرد درخشان درآمده بود - معروف به «قناریها» - روزانه با مواد منفجره سروکار داشتند و خیلیشان در انفجارهای تصادفی جان باختند یا کبدشان برای همیشه از کار افتاد. این مشارکت اقتصادی، موتور محرکهی جنبش حق رأی زنان شد و نقش جنسیتی سنتی را برای همیشه لرزاند.
دولتها برای تأمین هزینهی این غول آتشین، اقتصاد را بلعیدند. پروپاگاندا به صنعتی سنگین بدل گشت. دشمن نه یک ارتش، که یک نژاد پست تصویر میشد. در بریتانیا، پوسترهای معروف «لرد کیچنر» با انگشت اشاره و چشمان خیره، مردان را به خدمت فرامیخواند و آنها که نمیرفتند، با پرهای سفید بزدلی تحقیر میشدند. در آلمان، محاصرهی دریایی بریتانیا به «زمستان شلغم» انجامید؛ قحطیای گسترده که غیرنظامیان را بیش از گلولهها کشت. مردم مجبور بودند نان را با خاک اره و سبوس مخلوط کنند و کودکان به دلیل سوءتغذیه همچون مگس میمردند. این رنج در عقبه، خشم انقلابی را شعلهور کرد. در روسیه، نان گران شد، صفها طولانیتر و اعتماد به تزار نیکلای دوم نابود شد. شاید هیچ جملهای به اندازهی شعار زنان در صف نان پتروگراد، موتور محرکهی انقلاب ۱۹۱۷ را توضیح ندهد: «نان، صلح، زمین».
جنگ، جغرافیای فرهنگی اروپا را نیز نابود کرد. دانشگاهها به آسایشگاههای مجروحان قطع عضو تبدیل شدند و بهترین ذهنهای یک نسل در گل فرو رفتند. هنری موزلی، فیزیکدانی که میتوانست جایزه نوبل ببرد، در گالیپولی با گلولهای به سرش کشته شد. این نسل گمشده، خلأیی فکری ایجاد کرد که پس از جنگ با هیجانهای کور فاشیسم و کمونیسم پُر شد. ویرانی زیرساختهای ذهنی اروپا به اندازهی ویرانی شهرها عمیق بود.
صلحی بدتر از جنگ؛ ورسای و زایمان هیولاها
وقتی سکوت ناقوسها در یازدهمین ساعت از یازدهمین روز از یازدهمین ماه ۱۹۱۸ فرود آمد، اروپا نه شاد، که کرخت بود. سربازان به گل و لای عادت کرده بودند و نمیدانستند با سکوت چه کنند. صلح اما یک شوخی تلخ بود. متفقین پیروز، به رهبری ژرژ کلمانسوی فرانسه (ببر)، به دنبال صلح نبودند، به دنبال انتقام و تضمین بودند. پیمان ورسای، که در تالار آینههای همان کاخی که امپراتوری آلمان اعلام شده بود امضا شد، نه یک معاهده، که یک تحقیر نظاممند بود. بند «گناه جنگ» (War Guilt Clause) آلمان را وادار کرد مسئولیت کامل جنگی را که همه در به وجود آوردنش مقصر بودند، به تنهایی به گردن بگیرد.
غرامتهای نجومی (۱۳۲ میلیارد مارک طلا) اقتصاد آلمان را به گروگان گرفت و تورم افسارگسیخته ی ۱۹۲۳، پسانداز طبقه متوسط را به کاغذ باطله تبدیل کرد. چرخدستیهای پر از اسکناس که ارزش خرید یک قرص نان را نداشت، به نماد روانشناختی فروپاشی تبدیل شد. این حقارت ملی، بهترین کود برای رشد گیاه سمی نازیسم بود. فردیناند فوش، مارشال فرانسوی، با بصیرتی تلخ در لحظهی امضای قرارداد گفت: «این یک صلح نیست، این یک آتشبس بیست ساله است.» او فقط دو سال و چند ماه پیشبینی را خطا کرد. جغرافیای سیاسی دوباره ترسیم شد: امپراتوریهای عثمانی و اتریش-مجارستان تکهتکه شدند و ملتهای مصنوعی جدیدی خلق شدند که مرزهایشان هنوز هم خون میگرید.
در این میان، جامعه ملل به عنوان کودکی نارس و شکننده زاده شد که قدرتی برای تنبیه قلدران بینالمللی نداشت. آمریکا، با رهبری وودرو ویلسون، رویای نظم جدید را در سر داشت، اما کنگرهاش حتی به عضویت در جامعه ملل تن نداد. ایدهآلیسم ویلسونی در برابر رئالپولیتیک اروپایی رنگ باخت و نتیجهاش موجودی عجیب شد: یک ضامن صلح بیسلاح، در دنیایی پر از گرگهای زخمخورده.
«آنها جنگ را برای پایان دادن به همه جنگها نامیدند. دروغ محض بود. ما فقط یاد گرفتیم چطور با کارایی بیشتری یکدیگر را سلاخی کنیم.» – یادداشتهای یک سرباز بازمانده از وردن.
فراموشی محال است؛ میراث و زخمهای باز
جنگ جهانی اول فقط یک رویداد نیست، یک الگوریتم است که هنوز در حال اجراست. اگر به جنگهای داخلی بالکان در دهه نود میلادی بنگرید، ردپای همان نفرتهای قومی که در ۱۹۱۴ شعله کشیدند را میبینید. اگر به خاورمیانه نگاه کنید، مرزهای مستقیمی که با خطکش بر ماسهها کشیده شدند، میراث فروپاشی امپراتوری عثمانی و توافقنامههای پنهانی چون سایکس-پیکو است. عراق، سوریه، لبنان و فلسطین، همگی در آزمایشگاه سیاسی پس از جنگ خلق شدند و هنوز درگیر بحران هویتاند. این جنگ، پدر مستقیم انقلاب بولشویکی، مادر فاشیسم ایتالیایی و مادرخواندهی نازیسم آلمانی بود. تاریخ قرن بیستم، تنها شرح حال عوارض جانبی این مصیبت چهارساله است.
از نظر فلسفی، جنگ جهانی اول پایان خوشبینی بود. پیش از ۱۹۱۴، بشر به پیشرفت ایمان داشت؛ باور داشت که تکنولوژی، عقلانیت و علم، بشریت را به سوی کمال میبرد. اما جنگ نشان داد که تکنولوژی در اوج خود، چیزی جز قاتلی مؤثرتر نیست. داروین اجتماعی توجیهگر کشتار شد و نیهیلیسم از کتابهای نیچه به کف سنگرها راه یافت. انسان فهمید که میتواند موجودی باشد که با یک دست باخ بنوازد و با دست دیگر زنان و کودکان را در بلژیک به رگبار ببندد. این دوگانگیِ وهمانگیز، انسانِ مدرن را از بهشتِ معصومیت بیرون کرد. وقتی امروز به تصاویر ارواحِ شیمیاییشده در مه نارنجیرنگ گاز خردل مینگریم، در واقع مشغول تماشای خودمان در آینهای ترکخورده هستیم؛ آینهای که یادآوری میکند تمدن پوستهای به نازکی یک پیمان است و زیر این پوسته، خون تازه نفس میکشد و تقدیر تکرار را فریاد میزند.